Posts Tagged ‘ antropologia mediów ’

Antropologia mediów 2015

I MU Komunikacja kulturowa

Zajęcia podzielone są na bloki tematyczne, których zakres (i czas realizacji) ustala prowadzący:

  • Kultura wzrokocentryczna, jej powstanie i konteksty instytucjonalne oraz techniczne
  • Historia antropologii obrazu i socjologii wizualnej w kontekście wynalazków wizualnych
  • Charakterystyka różnych epok medialnych i obrazów
  • Metodologia badań wizualnych
  • Etyka w badaniach wizualnych

laboratoria
1
Andrzej Fidyk: Kiniarze z Kalkuty (projekcja i analiza)
2,3
Berger John: Po cóż patrzeć na zwierzęta? W: Idem: O patrzeniu. Przeł. S. Sikora. Warszawa 1999.
Graczyk Arkadiusz: Ideologia, mit, fotografia. Casus ‘National Geographic Magazine’. W: Obrazy w działaniu. Studia z socjologii i antropologii obrazu. Red. K. Olechnicki. Wyd. UMK, Toruń 2003.
4,5
Anna Maj: Media w podróży (fragm. r. 3: Podróż jako gatunek medialny: Podróż medialna)
6,7
Obrazy w działaniu. Studia z socjologii i antropologii obrazu. Red. K. Olechnicki, Wyd. UMK, Toruń 2003. (analiza wybranych fragmentów – prezentacje)
8,9
Gillian Rose: Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością. PWN, Warszawa 2010. (r. 9 – Badania widowni)
10,11
Gillian Rose: Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością. PWN, Warszawa 2010. (r. 10 – Podejście antropologiczne)
12,13
Kuligowski Waldemar: Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce. Universitas, Krakow 2007. (r. 4 – Badania w cyberterenie)
Jean Burgess, Joshua Green: You Tube. Wideo online a kultura uczestnictwa. PWN, Wawszawa 2011. (r. 2 – You Tube a media głównego nurtu, oraz: H. Jenkins: Co działo się przed YouTube).
14,15
prezentacje projektów i zaliczenia

wykłady

1,2 Wzrokocentryzm: cz.1 historia patrzenia i fotografii – kolonializm i jego instytucje
3,4 Wzrokocentryzm: cz.2. historia antropologii obrazu
5,6 Wzrokocentryzm i antropologia obrazu – cz. 3. historia socjologii wizualnej
7,8 Media w podróży – narracje: tv & blogi
9,10 Media w podróży – narzędzia: GPS & media mobilne
11,12 Badania wizualne – wybrane problemy (Pink, Kuligowski, Winkin, etc.)
13,14 Etyka i badania wizualne
15 zaliczenia

dyskusja / debata sprawdzająca
projekt
prezentacja ustna lub pisemna lub multimedialna

Lektury:
Badania wizualne w działaniu. Antologia tekstów. Red. M. Frąckowiak, K. Olechnicki, współpraca M. Krajewski, Wyd. Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2011.
Belting Hans: Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie. Przeł. M. Bryl. Universitas, Kraków 2007.
Berger John: Po cóż patrzeć na zwierzęta? W: Idem: O patrzeniu. Przeł. S. Sikora. Warszawa 1999.
Burgess Jean, Green Joshua: You Tube. Wideo online a kultura uczestnictwa. PWN, Wawszawa 2011.
Cichocki Piotr: Sieć przyjaciół. Serwis społecznościowy oczami etnografa. WUW, Warszawa 2012.
Ewing William A.: Ciało. Antologia fotografii ludzkiego ciała. Przeł. W. Nowakowski, Wyd. Prima, Warszawa 1998.
Graczyk Arkadiusz: Ideologia, mit, fotografia. Casus ‘National Geographic Magazine’. W: Obrazy w działaniu. Studia z socjologii i antropologii obrazu. Red. K. Olechnicki. Wyd. UMK, Toruń 2003.
Kuligowski Waldemar: Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce. Universitas, Krakow 2007.
Maj Anna: Media w podróży. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2008.
Niewidzialna mapa Wrocławia. Die unsichtbare Stadtkarte Breslaus. The Invisible Map of Wrocław. Maciej Bączyk, Karol Krukowski i in. Ośrodek Postaw Twórczych, Wrocław 2006.
Obrazy w działaniu. Studia z socjologii i antropologii obrazu. Red. K. Olechnicki, Wyd. UMK, Toruń 2003.
Olechnicki Krzysztof: Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych. Warszawa 2003.
Olechnicki Krzysztof: Fotoblogi, pamiętniki z opcją przekazu. Fotografia i fotoblogerzy w kulturze konsumpcyjnej. Warszawa 2009.
Rose Gillian: Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością. PWN, Warszawa 2010.
Sztompka Piotr: Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza. PWN, Warszawa 2005.
Urry John: Spojrzenie turysty. Przeł. A. Szulżycka. PWN, Warszawa 2007.
Winkin Ives: Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych. Przeł. A. Karpowicz. WUW, Warszawa 2007.
Wright Terence: Narracja telewizyjna a film etnograficzny. Przeł. A. Moszyńska, [w:] „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1995, nr 1 (228), s. 46-49. [lub nowe wydanie: Wright Terence: Narracja telewizyjna a film etnograficzny, [w:] Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku, Red. Maryla Hopfinger. Wyd. Oficyna Naukowa, Warszawa 2005].
Wright Terence: Teorie realizmu i konwencji, „Konteksty” nr 3-4/1997, s. 24-32.

Reklamy

antropologia mediów 2012 – lektury

Belting Hans: Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie. Przeł. M. Bryl. Universitas, Kraków 2007.

Berger John: Po cóż patrzeć na zwierzęta? W: Idem: O patrzeniu. Przeł. S. Sikora. Warszawa 1999.

Ewing William A.: Ciało. Antologia fotografii ludzkiego ciała. Przeł. W. Nowakowski, Wyd. Prima, Warszawa 1998.

Graczyk Arkadiusz: Ideologia, mit, fotografia. Casus ‘National Geographic Magazine’. W: Obrazy w działaniu. Studia z socjologii i antropologii obrazu. Red. K. Olechnicki. Wyd. UMK, Toruń 2003.

Kuligowski Waldemar: Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce. Universitas, Krakow 2007.

Maj Anna: Media w podróży. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2008.

Niewidzialna mapa Wrocławia. Die unsichtbare Stadtkarte Breslaus. The Invisible Map of Wrocław. Maciej Bączyk, Karol Krukowski i in. Ośrodek Postaw Twórczych, Wrocław 2006.

Obrazy w działaniu. Studia z socjologii i antropologii obrazu. Red. K. Olechnicki, Wyd. UMK, Toruń 2003.

Olechnicki Krzysztof: Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych. Warszawa 2003.

Sztompka Piotr: Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza. PWN, Warszawa 2005.

Urry John: Spojrzenie turysty. Przeł. A. Szulżycka. PWN, Warszawa 2007.

Winkin Ives: Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych. Przeł. A. Karpowicz. WUW, Warszawa 2007.

Wright Terence: Narracja telewizyjna a film etnograficzny. Przeł. A. Moszyńska, [w:] „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1995, nr 1 (228), s. 46-49. [lub nowe wydanie: Wright Terence: Narracja telewizyjna a film etnograficzny, [w:] Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku, Red. Maryla Hopfinger. Wyd. Oficyna Naukowa, Warszawa 2005].

Wright Terence: Teorie realizmu i konwencji, „Konteksty” nr 3-4/1997, s. 24-32.

Antropologia mediów

Appadurai Arjun: Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji. Przeł. Z. Pucek. Universitas, Kraków 2005.

Belting Hans: Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie. Przeł. M. Bryl. Universitas, Kraków 2007.

Berger John: Po cóż patrzeć na zwierzęta? W: Idem: O patrzeniu. Przeł. S. Sikora. Warszawa 1999.

Ewing William A.: Ciało. Antologia fotografii ludzkiego ciała. Przeł. W. Nowakowski, Wyd. Prima, Warszawa 1998.

Graczyk Arkadiusz: Ideologia, mit, fotografia. Casus ‘National Geographic Magazine’. W: Obrazy w działaniu. Studia z socjologii i antropologii obrazu. Red. K. Olechnicki. Wyd. UMK, Toruń 2003.

Herz Jessie Cameron: Wędrówki po Internecie. Przeł. P. Sitarski. Wyd. Zysk i Ska, Poznań 1999.

Hofmokl Justyna: internet jako nowe dobro wspólne. WAiP, Warszawa 2008.

Kody McLuhana. Topografia nowych mediów. Red. A. Maj, M. Derda-Nowakowski. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2009.

Kuligowski Waldemar: Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce. Universitas, Krakow 2007.

Maj Anna: Media w podróży. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2010.

Niewidzialna mapa Wrocławia. Die unsichtbare Stadtkarte Breslaus. The Invisible Map of Wrocław. Maciej Bączyk, Karol Krukowski i in. Ośrodek Postaw Twórczych, Wrocław 2006.

Obrazy w działaniu. Studia z socjologii i antropologii obrazu. Red. K. Olechnicki, Wyd. UMK, Toruń 2003.

Obrazy w sieci. Socjologia i antropologia ikonosfery Internetu. Red. K. Olechnicki, T. Ferenc. Wyd. UMK, Toruń 2008.

Olechnicki Krzysztof: Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych. Warszawa 2003.

Olechnicki Krzysztof: Fotoblogi, pamiętniki z opcją przekazu. Fotografia i fotoblogerzy w kulturze konsumpcyjnej. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009.

Pink Sarah: Etnografia wizualna. Obrazy, media i przedstawienie w badaniach Wyd. UJ, Kraków 2009.

Sulima Roch: Antropologia codzienności. WUJ, Kraków 2000.

Sztompka Piotr: Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza. PWN, Warszawa 2005.

Urry John: Spojrzenie turysty. Przeł. A. Szulżycka. PWN, Warszawa 2007.

Wieczorkiewicz Anna: Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży. Universitas, Kraków 2008.

Winkin Ives: Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych. Przeł. A. Karpowicz. WUW, Warszawa 2007.

Wright Terence: Narracja telewizyjna a film etnograficzny. Przeł. A. Moszyńska, [w:] „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1995, nr 1 (228), s. 46-49. [lub nowe wydanie: Wright Terence: Narracja telewizyjna a film etnograficzny, [w:] Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku, Red. Maryla Hopfinger. Wyd. Oficyna Naukowa, Warszawa 2005].

Wright Terence: Teorie realizmu i konwencji, „Konteksty” nr 3-4/1997, s. 24-32.

Paratekstualność, cyborgizacja komunikacji i telefonia mobilna. Konteksty antropologii mediów

Tekst ukazał się jako odrębna publikacja: Anna Maj: Paratekstualność, cyborgizacja komunikacji i telefonia mobilna. Konteksty antropologii mediów. W: Parateksty kina i nowych mediów. O dawnych i współczesnych sposobach doświadczania audiowizualności. Red. A. Gwóźdź. Universitas, Kraków 2010, s. 533-552.

Lunch z cyborgiem

„I WAS BORN human. This was merely to the hand of fate acting at a particular place and time. But while fate made me human, it also gave me the power to do something about it. The ability to change myself, to upgrade my human form with the aid of technology.”[1]

Zdaniem pierwszego cyborga, profesora Kevina Warwicka z Uniwersytetu w Reading technologia udowodniła między innymi to, że ludzka komunikacja za pomocą języka jest bardzo prymitywna — niezbyt wyrafinowana i mało funkcjonalna. Różnicę pomiędzy poziomami komunikowania się cyborgów i ludzi porównuje on do różnicy pomiędzy komunikacją werbalną człowieka i muczeniem krowy [2]. Cyborgi mają porozumiewać się za pomocą impulsów przesyłanych pomiędzy mózgami w czasie rzeczywistym, natychmiastowo i obrazowo odzwierciedlających myśli [3].

Sam Warwick doświadczył takiego rodzaju komunikacji z otoczeniem w 1998 roku, gdy chip umieszczony w jego ramieniu, pozwalał mu na wydawanie komend komputerowi, otwierał drzwi i łączył się z innymi urządzeniami za pomocą fal radiowych. Komunikacja z urządzeniami nie była jednak wystarczająco zadowalająca, po czterech latach Warwick poddał się zatem ponownej operacji, w trakcie której wszczepiono mu drugi chip, znacznie bardziej zaawansowany technologicznie, pozwalający sprawniej komunikować się z komputerem. Podobny chip wszczepiono również jego żonie, co sprawiło, że stali się pierwszą cyberrodziną, która mogła komunikować się poprzez bezpośrednie połączenie układów nerwowych [4]. Taki rodzaj wspartej technologicznie komunikacji zbliża człowieka do porozumiewania się telepatycznego, w pewnym sensie realizując mit o przenikaniu myśli drugiego człowieka i możliwości przejęcia nad nim kontroli. To jednocześnie realizacja snu o doskonałym porozumieniu międzyludzkim, jak i przerażającej wizji o niezauważalnej, lecz perfekcyjnej inwigilacji. Wydaje się jednak, że dystopijny scenariusz nie stanowi przeszkody na drodze rozwoju człowieka w opinii badacza z Reading [5].

Dziś Warwick znerwicowanym rodzicom proponuje chipowanie dzieci, ułatwiające ich lokalizację za pomocą GPS [6]. Tym samym przestajemy rozważać problem cyborgów w kontekście science-fiction, a zaczynamy mieć masowy dostęp do takiej technologii. Przechodzimy też do nowej fazy społeczeństwa, w której nadzór nad naszymi ciałami sprawują inni ludzie za pomocą chipów i nanotechnologii – na przykład nanobotów, które mają nas leczyć i chronić przed wypadkami. Wprawdzie wciąż technologie te pozostają w fazie badań laboratoryjnych, trzeba jednak zauważyć, że już dziś chip prowokuje czasem nie tylko problemy natury etycznej, ale też prawnej, administracyjnej czy zdrowotnej [7]. Chipowaniu poddaje się psy (przewodników niewidomych) czy więźniów, jeśli dołączą do nich dzieci, powstanie nowa grupa – pokolenie cyborgów. Warwick uważa, że cyborgizacja jest nie tyle nieunikniona, co wręcz pożądana – inkorporacja technologii staje się sposobem uprgade’owania człowieka do wyższej fazy rozwoju, przyspieszaniem opieszałego procesu naturalnej ewolucji. Stawia to postać cyborga w nowym świetle – nie można bać się przecież doskonałości.

Odmienną, lecz równie optymistyczną wizję transhumanizmu rozwija Steve Mann, profesor z Uniwersytetu w Toronto, który również uważa się za pierwszego cyborga (choć innego typu). Mann uważa, że ludzkość zmierza dziś ku masowemu, bezpośredniemu podłączeniu do Sieci, a jednocześnie nie wierzy w sens lektury – obrazy bezpośrednio podawane do mózgu poprzez interfejs człowiek-maszyna (w jego wypadku kamera podłączona przez Internet do komputera z odpowiednim oprogramowaniem modyfikującym obrazy i odsyłającym je z powrotem do urządzenia podłączonego do aparatu percepcyjnego człowieka) mają większą wartość niż teksty, których dziś jego zdaniem (oprócz patentów) nikt już nie czyta [8]. Mann wypowiada te słowa, mimo że sam jest autorem kilku książek, m.in. Cyborg, przybliżającej jego ideę cyborgizacji oraz doświadczenia prowadzące go do stworzenia technologii WearComp [9].

Koncepcja cyborgizacji człowieka zdaniem Steve’a Manna polega nie na wszczepianiu chipów do ręki, ale na zapośredniczaniu aparatu percepcyjnego w zewnętrznym systemie komunikacyjnym i urządzeniu podłączonym do Sieci, które określa kształt bodźców docierających do oka i mózgu. Nie chodzi zatem o to, by myśl otwierała drzwi automatyczne a drobny gest uruchamiał zdalnie ekspres do kawy, ale o to, by komputer stanowił rodzaj filtru, maszynę dostępu do świata, wzmacniającą ludzką – czy też raczej humanistyczną – inteligencję (humanistic intelligence). Co ciekawe, takie w zasadzie McLuhanowskie myślenie o cyborgu jako o istocie biologicznej rozszerzonej przez technologię, ma podobno wielu zwolenników. Steve Mann sam określa liczbę cyborgów na około pięćdziesiąt tysięcy [10]. W tym kontekście słowa Kevina Warwicka wydają się mieć zasadnicze znaczenie, nie tyle profetyczne, co diagnostyczne:

„[…] Ludzka komunikacja znajduje się na skraju totalnej rewolucji. Wkrótce będziemy mogli znacznie lepiej korzystać z technologii, która umożliwia wysyłanie i odbieranie milionów wiadomości, równolegle i bezbłędnie. Będziemy posiadać wspólny interfejs (to interface) z maszynami oparty o sygnały. Staniemy się węzłami w technosieci. Będziemy mogli komunikować się z innymi ludźmi jedynie myśląc o nich/do nich (thinking to each other). Mowa, jaką znamy, może stać się anachronizmem.” [11]

Należy tu zauważyć, że interakcja z cyborgiem stanowi nowe istotne wyzwanie dla komunikologii. Jest to bowiem interakcja z człowiekiem zapośredniczona przez komputer, jednak w innym sensie niż ma to miejsce w przypadku, gdy rozmawiamy z człowiekiem poprzez Sieć. Jest to bowiem równocześnie relacja interpersonalna. Mamy tu jednak do czynienia z zapośredniczeniem aparatu percepcyjnego, z minimalnym opóźnieniem reakcji spowodowanym transmisją danych z kamery do komputera, przez Sieć i z powrotem do mózgu. Z drugiej strony rozmówca cyborga nie jest w stanie do końca zrozumieć jego reakcji, nie ma też zupełnie możliwości wyobrażenia sobie pełni bodźców, które docierają do interlokutora. Jest to zatem sytuacja, której nie obejmuje żaden z dotychczas znanych modeli komunikacyjnych.

Lunch z cyborgiem, w którym miałam okazję uczestniczyć, stanowić może zatem pretekst do stworzenia takiego modelu [12]. Czynię to w innym miejscu, na marginesie powyższych rozważań należy jednak dodać, że wielość aspektów związanych z komunikacją zmediatyzowaną, jak i trzy podstawowe warianty sytuacji komunikacyjnych w przypadku cyborgów stanowią kwestię, która wyjątkowo komplikuje próby stworzenia jednego modelu, który opisywałby każdą możliwą sytuację komunikacji w epoce postbiologicznej. Wydaje się jednak, że choć trudno dziś w pełni przewidzieć możliwy rozwój technologii i wynikające zeń warianty zachowań i relacji, warto pokusić się o taką próbę, by uzmysłowić sobie, jak odmienna rzeczywistość komunikacyjna stanie się niebawem naszą codziennością.

Przedstawić pokrótce wypada przynajmniej problemy, z którymi spotyka się taka próba modelowania. Trzeba bowiem uwzględnić po pierwsze różne rodzaje cyborgów – zarówno typ reprezentowany przez Kevina Warwicka, jak i ten, którego przykładem jest Steve Mann. Nic nie wskazuje też na to, by stworzenie innego modelu cyborgizacji było niemożliwe. Istnieje również kilka typów zapośredniczenia medialnego, które należy uwzględnić w modelu. Nie każdy wprawdzie jest cyborgiem, ale prawie każdy używa dziś różnych urządzeń, które zapośredniczają jego kontakt ze światem – najczęściej będzie to oczywiście telefon komórkowy, komputer, aparat fotograficzny i kamera, ale można wziąć pod uwagę również inne media. Wszystkie te urządzenia dodatkowo komplikują sytuację komunikacyjną i model komunikacji cyborgicznej.

Ponadto w modelu komunikacyjnym należy uzwględnić trzy odrębne sytuacje – komunikację cyborg-cyborg, komunikację cyborg-człowiek (lub inna istota biologiczna) i komunikację cyborg-przedmiot (urządzenie, sensor, przedmiot inteligentny, robot lub rzecz). Kolejna kwestia związana z takim modelem to konieczność uwzględnienia warstwy komunikacji interpersonalnej (w tym również warstwy kulturowej i językowej), jak i warstwy technologicznej (technosfery, w tym sposobów wykorzystania sieci telekomunikacyjnych i urządzeń komunikacyjnych, a także systemów zapisu danych i zróżnicowanych sensorów). Już z powyższego wyliczenia wynika, że proces modelowania nie jest prosty.

Inteligentne zęby, buty i… problemy pamięci cyfrowej

Analizując kwestię inteligencji we współczesnym świecie, Michio Kaku dochodzi do wniosku, że przybywa jej wraz z informacją [13]. Badacz utożsamia wręcz te dwa pojęcia. Problemy postępującej cyborgizacji i robotyzacji Kaku postrzega w perspektywie szintoistycznej, według której każdy obiekt posiada w pewnym sensie duszę, nawet kamień czy robot. Tym samym technologia nie wydaje się już przerażająca, a jej inkorporacja do biologicznego ciała nie jest już problemem, jedynie inspirującą możliwością, a nawet potencjalną szansą dla ludzkości.

W wywiadzie dla „Guardiana” Michio Kaku zauważa, że wśród wynalazków jutra mieszczą się niewidzialność, teleportacja w małej skali i telepatia [14]. Jest to bez wątpienia radykalnie pozytywne podejście w sensie oceny możliwości nauki i techniki. Przyszłość, i to niedaleka, może zdaniem badacza oznaczać spełnienie futurologicznych wizji ze Star Treka, a nie kroczenie mroczną drogą do samozagłady gatunku ludzkiego. Fizyk zauważa, że podstawowym problemem współczesności jest jednak jak dotąd przede wszystkim dystrybucja inteligencji. Dotyczy to głównie proliferacji inteligentnych technologii, które nas otaczają. W kontekście kulturowym pytanie budzi oczywiście kwestia, czy wraz z przesunięciem rozumienia pojęcia inteligencji jako mądrości na inteligencję jako przetwarzanie informacji nie popełniamy błędu ewolucyjnego. Ciekawe w tym kontekście okazują się uwagi Warwicka, który snuje wizje przyszłej edukacji jako ładowania cyfrowej pamięci, zintegrowanej z biologiczną:

„Z naszymi mózgami podłączonymi do technologii nie będziemy musieli uczyć się podstaw matematyki. Po co mielibyśmy to czynić, jeśli komputery spełniają to zadanie o wiele lepiej? Nie będziemy musieli niczego pamiętać, ponieważ komputery mają o wiele lepsze możliwości przechowywania danych. Gdy będziemy musieli sobie coś przypomnieć, będziemy jedynie ściągać [download] potrzebne informacje.” [15]

W zasadzie wizja ta wydaje się pozytywnie przedstawiać rozwój człowieka, jednak trudno nie spytać o konsekwencje takiej przemiany procesu kognitywnego. Ma to zasadnicze znaczenie dla przyszłości systemu edukacji, rozwoju rynku pracy czy zmiany roli społecznej rodziny. Rozszerzenie umysłu o technologiczne protezy może bowiem skutkować amputacją inteligencji. Podobnie postrzega ten problem część badaczy, w tym Susan Greenfield czy Nicholas Carr [16]. Greenfield uważa, że zachowania medialne współczesnej młodzieży drastycznie ograniczają jej możliwości intelektualne, zwłaszcza logiczne myślenie, abstrahowanie, rozumienie tekstu i metafor [17]. Carr stwierdza, że wyszukiwarka Google oraz inne współczesne narzędzia nowomedialne zawężają zakres wiedzy współczesnego człowieka i zmniejszają jego niezależność, a tym samym – inteligencję [18]. Można znaleźć jednak i takich naukowców, którzy podobnie jak Warwick pełni są optymizmu co do wzrostu inteligencji związanego z nowymi technologiami, zwłaszcza strategiami mentalnymi powstałymi pod wpływem Internetu i gier komputerowych. Należy do nich między innymi Don Tapscott, który kierując projektem nGenera przebadał ponad 11 tysięcy amerykańskich i kanadyjskich nastolatków oraz studentów, i nie doszukał się w nich oznak, które mogłyby stanowić podstawę do zaniepokojenia, a tym bardziej do głoszenia alarmujących apeli o powrót do dawnych sposobów uczenia się i do tradycyjnej lektury [19].

Problem nie polega jednak na tym, czy człowiek rzeczywiście nie rezygnuje z inteligencji rozumianej jako budowanie elastycznych strategii przetwarzania bodźców w celu zbudowania koherentnego obrazu rzeczywistości (wiemy bowiem, że tak się istotnie dzieje i nie możemy nic na to poradzić), lecz na tym, na ile technologia jest w stanie zapewnić stabilny system archiwizacji i przetwarzania danych o charakterze operacyjnym dla przyszłych pokoleń. Mówiąc inaczej – na ile możemy polegać na technologii, powierzając jej nie tylko dziedzictwo kulturowe, ale i pieczę nad strategiami mentalnymi ludzkości. Idea chipa domózgowego jak na razie nie budzi wprawdzie wielkich emocji poza wąskim kręgiem entuzjastów biotechnologii [20], ale pozostaje to prawdopodobnie jedynie kwestią czasu, odpowiedniego rozwoju technologii i odpowiedniej strategii marketingowej. Już dziś nanotechnologie stały się synonimem postępu i dobra ludzkości.

Towarzyszą im pozytywne konotacje związane z wearable computing (‘ubieralnymi technologiami obliczeniowymi’) [21]. Warto tu wspomnieć, że tego typu technologie pozostając na marginesie zainteresowania społecznego, mimo wszystko niezauważenie zdobyły masowy rynek. Alois Ferscha prowadzi prostą linię od pierwszych prób wearable computing, które polegały na wykorzystaniu przenośnego komputera do manipulacji w kasynie (eksperyment matematyka Edwara Thorpa z 1961 roku) i późniejszych o dwadzieścia lat prób autocyborgizacji Steve’a Manna, po dzisiejsze wykorzystanie przez ponad połowę ludzkości telefonii komórkowej [22].

Telefon komórkowy często bywa postrzegany właśnie jako przenośne narzędzie, które uczyniło z ludzi cyborgów w sensie może nie dosłownym, ale funkcjonalnym. Do pewnego stopnia dzisiejszy telefon komórkowy jest rzeczywiście spełnieniem marzeń Steve’a Manna z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych o urządzeniu, które umożliwiałoby prowadzenie lifelogu i byłoby filtrem, przez który postrzegać moglibyśmy świat i przez który bylibyśmy w stanie się z nim komunikować. Bez wątpienia, jeśli jakieś przenośne urządzenie spełnia te funkcje – jest nim właśnie telefon. Może nie wszyscy użytkownicy to już doceniają, ale większość telefonów nowej generacji takie rozszerzone możliwości posiada.

Dalszym krokiem w rozwoju telefonii mobilnej ma być połączenie osiągnięć nanotechnologii (dotyczy to zwłaszcza wykorzystywanych materiałów) i telefonii. Prawdopodobny scenariusz takiej konwergencji przedstawia z powodzeniem Nokia w serii animacji dotyczących formy przyszłych telefonów, które zamieniają się w razie potrzeby w element garderoby, notatnik czy zegarek [23]. Projekt Nokia Morph jednoznacznie wskazuje na postępującą konwergencję mediów i przedmiotów codziennego użytku, zwłaszcza konwergencję urządzeń telekomunikacyjnych z ubraniami.

W tym sensie telefonia komórkowa wraz z możliwościami multimedialnymi współczesnych urządzeń tego typu staje się po prostu funkcją dodaną do garderoby (ale też odwrotnie: ubranie staje się nowym interfejsem do Sieci). Tym samym zupełnie nowego znaczenia nabiera powiedzenie McLuhana, że w dobie elektryczności cała ludzkość staje się naszą skórą [24]. Wydaje się, że rację ma Derrick de Kerckhove pisząc, że dotyk jest dziś najważniejszym zmysłem [25]. Płynność formy nowych technologii staje się zwodnicza – ważna jest ich wszechobecność, niezauważalność, paratekstualność. Telefon przyszłości może zatem być równie dobrze funkcją kurtki, zegarka, okularów, jak i może zostać zintegrowany z butami (jak w wypadku Cabboots Martina Freya), protezą ukrytą w ciele czy implantem dentystycznym w szczęce. Oko (a może i percypujący podmiot) staje się dodatkiem do technologii. Ciało może stać się bowiem jedynie paratekstem funkcjonującego w nim i dzięki jego energii hipermedium.

Należy się również zastanowić nad tym, w jaki sposób omawiana zmiana technologiczna wpływa na funkcjonowanie mózgu, na procesy mentalne związane z absorbcją bodźców oraz ich selekcją, przetwarzaniem i magazynowaniem. Wiąże się to z powstawaniem pamięci cyfrowej i nowych warunków jej kulturowego wytwarzania [26]. Dodatkowo należy pamiętać, że cyborgi są wrażliwe, choć w inny sposób niż ludzie. Oznacza to, że nie do końca jeszcze jesteśmy w stanie przewidzieć, jakie dane w jakich warunkach mogą ulec degradacji, a nawet utracie, choćby pod wpływem działania zmiennych warunków atmosferycznych czy w wyniku awarii.

Trzeba też dodać, że percepcja cyborgiczna rodzi nowe kwestie, o których wcześniej nie mogło być mowy. Steve Mann mówi między innymi o zjawisku bolesnego odłączenia od technicznego wspomagania aparatu percepcji – metaforę tę zobrazował w projekcie My Manager poprzez dodanie transformatora do komputera, do którego sam był podpięty [27]. Ból odłączenia mózgu cyborga od Internetu był w tym wypadku skorelowany z wyzwoleniem wysokiego napięcia, które raziło jego biologiczne ciało. Mann nazwał to zjawisko Painful Disconnect. Oczywiście była to część performance’u Manna, który miał polegać na uzmysłowieniu ludziom związku pomiędzy usieciowionym umysłem i ciałem cyborga (podobnie jak analogiczne działania Stelarca w owym czasie). Mann dowodzi wręcz, że celowe skazanie cyborga na odłączenie powinno być traktowane jako naruszenie jego praw człowieka [28]. Prowadzi to do refleksji nad uzależnieniem biologicznego mózgu cyborga (hardware’u) od technologicznej nakładki (software’u).

Podobne objawy zauważa się dziś u części mikroblogerów, którzy po odłączeniu telefonu (albo w razie jego awarii czy wyładowania baterii) stają się nerwowi, a nawet w skrajnych przypadkach rzeczywiście cierpią [29]. Było to powodem, dla którego powstał specjalny serwis, który zbiera tweety, które z powodu awarii Twittera, nie mogły zostać opublikowane [30].

Można jednak tak głębokie (i masowe) zaangażowanie w ten mikroblog postrzegać nie jako uzależnienie, ale jako akceptację nowej przestrzeni działań komunikacyjnych. Wiele wydarzeń – w tym katastrofy naturalne (jak huragan Katrina czy trzęsienie ziemi w Chinach), przełomowe wydarzenia polityczne (jak wybory prezydenckie w USA i w Iranie), czy niezwykłe wypadki (jak lądowanie samolotu w rzece Hudson czy atak na hotel w Bombaju) – pokazało, że Twitter jest doskonałym narzędziem dziennikarskim, pozwalającym na komunikację nie tylko o charakterze prywatnym, ale też społecznym, biznesowym czy politycznym [31].

Interesującym komentarzem do wzrastającej roli Twittera jest projekt Jensa Wunderlinga Default to Public [32]. Praca ukazuje zwodniczość poczucia prywatności, jaką daje mikroblog jako forma komunikacji sieciowej. Dekonstrukcja tego poczucia prywatności dokonuje się na dwa sposoby: poprzez „uwalnianie” tweetów w formie analogowych wydruków (część pracy nazwana ‘wyciekiem tweetów’ – tweetleak), które można odebrać w kawiarni internetowej w centrum Berlina oraz w postaci informacji upublicznionej poprzez wyświetlenie tweetów na ekranie wystawionym w oknie berlińskiej galerii (część pracy o nazwie ‘ekran tweetów’ – tweetscreen). Oczywiście projekt ten można odnieść także do innych narzędzi mikroblogerskich, moblogerskich czy geoblogerskich. Wszystkie one znoszą granicę pomiędzy przestrzenią prywatną i publiczną, podobnie jak czyni to telefon komórkowy. Tweety stają się zatem wraz z innymi informacjami o charakterze aktualizacji statusu blogerów zarazem powodem nowego typu technopochodnej nerwicy, jak i wyzwalaczem nowego typu percepcji – rozproszonej daleko bardziej niż ta, którą opisywał niegdyś Walter Benjamin.

Nieustanna chęć aktualizacji statusu, połączona z natychmiastową lokalizacją i precyzyjnym adresowaniem treści (personalizacją przekazu), kreują nową sytuację komunikacyjną. Wymaga ona podwójnego zaangażowania – zarówno w działania i komunikację w świecie fizycznym, jak i w komunikację sieciową. Przestrzeń miejska nabiera wymiaru rzeczywistości rozszerzonej, nieustannie jest bowiem inkrustowana treściami z Sieci (zwłaszcza w połączeniu z innymi działaniami, które związane są z wykorzystaniem telefonu komórkowego i dostępu do Internetu, takimi jak wyszukiwanie informacji, oglądanie filmów, przeglądanie stron internetowych, zdjęć, dokumentów, granie w gry online, etc.). Tweety stają się nową warstwą komunikacji codziennej, podobnie jak treści o charakterze rzeczywistości rozszerzonej (AR) nawarstwiają się na tkance miasta [33]. Istotne aspekty tego usieciowienia w kontekście inteligencji kolektywnej i kwestii kreatywności opisuje Roy Ascott.

„Być połączonym w sieci [to network] to być zaangażowanym w zdalny umysł, wzmacniać myśl i wyobraźnię jednostki poprzez dynamiczną interakcję z innymi w sieci. W tym wypadku „inni” to sztuczne inteligencje, czujące systemy i archiwa pamięci, tak samo, jak – oczywiście – ludzkie istoty o niezwykle szerokiej różnorodności kontekstów osobistych i kulturowych. To właśnie poprzez komputerowe usieciowienie możemy sobie twórczo poradzić z relatywizmem i pluralizmem […].” [34]

Kilka pytań o parateksty i telefonię

Współczesne tendencje technologiczne powiązane z przemianami komunikacyjnymi sprawiają, że mówimy dziś o kulturze konwergencji. Jest to kultura, w której dominującym medium jest komputer, czyli hipermedium. Telefon komórkowy w zasadzie już dawno przestał być telefonem, stając się odmianą komputera. Mając to na uwadze, refleksję nad paratekstualnością w kontekście telefonii mobilnej należałoby rozpocząć od podstawowego pytania: czy telefon komórkowy jest medium paratekstualnym? Kwestia ta wiąże się jednocześnie z szerokim rozumieniem samego terminu ‘paratekst’.

Telefon bowiem sam w sobie może być rozumiany jako paratekst codzienności. Może być także analizowany jako przedmiot o charakterze współczesnych marginaliów – o funkcji i znaczeniu zarówno marginalnym, jak i centralnym zarazem, na poziomie użytkownika, jak i kultury w ogóle [35]. Jednak takie podstawowe, hardware’owe rozumienie medium nie wyczerpuje jego możliwości. Telefon komórkowy jest przecież także medium, które otwiera się na cały szereg paratekstów – w tym znaczeniu, że rozmowa telefoniczna, która rozumiana jest powszechnie jako podstawowy element komunikacji poprzez telefon, a zarazem stanowi podstawową funkcjonalność komórki, nie wyczerpuje możliwości zastosowań medium. Jeżeli zatem rozmowę telefoniczną rozumieć jako tekst główny, to wszelkie inne formy komunikacji są paratekstami telefonicznymi. Wystarczy pomyśleć o SMS, MMS, połączeniu z Internetem czy innymi usługami dostępnymi w każdym telefonie.
Paratekst można jednak rozumieć także jako coś marginalnego, a zarazem ujawniającego informacje o autorze – a zatem w kontekście telefonii takimi formami będą przede wszystkim: mikroblog, moblog, podcasty i videocasty czy geotagowanie przestrzeni.

Pojęcie paratekstualności zawiera w sobie także inne znaczenie: „obok” tekstualności. W odniesieniu do telefonii komórkowej są to zatem te elementy, które wykraczają poza tekstowość (a w zasadzie poza parole), a zatem to wszystko, co mieści się w kategorii audiowizualności. Paradoksalnie SMS może być tu rozumiany także jako forma audiowizualna, choć zarazem tekstowa. Prezentacja tekstu na ekranie nadaje mu jednak cechy wizualne, możliwość zastosowania czytnika ekranu – audialne. A zatem tekst w telefonii staje się jednocześnie czymś „obok” tekstu, czy „poza” tekstem.

Warto również zwrócić uwagę na fakt, że status paratekstów w telefonii komórkowej jest paradoksalny: stanowiąc teksty „obok”, budują jednocześnie podstawę jej modelu odbiorczego, a przez to modyfikują zachowania komunikacyjne charakterystyczne dla społeczeństwa informacyjnego. Trzeba zauważyć, że współczesny użytkownik telefonii komórkowej, zwłaszcza aparatów nowej generacji, korzysta w równym stopniu z ich cech telefonicznych, jak i multimedialnych. Coraz częściej wręcz główny akcent użytkowania pada na funkcje poboczne, paratekstualne z punktu widzenia operatora. Łączenie się z serwisami internetowymi, zwłaszcza z usługami typu Web 2.0, czyli z serwisami społecznościowymi, blogosferą czy wiki, a także mikroblogowanie, społeczne oznaczanie treści, tworzenie publicznych zakładek, granie w gry online i wymiana plików różnego typu w sieciach P2P na zasadzie sharismu, stanowią dziś, obok użytkowania poczty elektronicznej, komunikatorów i wykorzystywania funkcji odtwarzacza MP3, najczęstszy sposób korzystania ze smartfonów.

Radykalny ruch rewolucjonizujący rynek usług telefonii komórkowej wykonała firma Apple, która na początku 2007 roku zaproponowała klientom zupełnie nowe podejście do telefonu komórkowego jako urządzenia, które może stać się supergadżetem – połączeniem telefonu, iPoda, palmtopa, odbiornika GPS, aparatu fotograficznego i wielu innych funkcji – w zależności od potrzeb klienta. Warto na marginesie dodać, że iPhone był pierwszym telefonem komórkowym, na temat którego powstawały mityczne opowieści, a nawet fałszywe filmy reklamowe, w których przyszli użytkownicy usiłowali przewidzieć jego design. Technologia staje się zatem centralnym punktem, wokół którego współczesne społeczności budują swoje opowieści, co z perspektywy folkloroznawstwa z pewnością stanowi interesującą nową sytuację.

W kontekście badań medioznawczych ważniejsze jednak jest to, że nie tylko design aparatu Apple’a był diametralnie odmienny od poprzedzających go modeli innych producentów, ale też to, że iPhone był pierwszym telefonem, który został wypuszczony na rynek w wersji otwartej (ale nie: wolnej) – w tym sensie, że towarzyszyły mu tysiące aplikacji rozszerzających jego funkcjonalność, które można było (i można nadal) ściągnąć z Sieci, dedykowanych właśnie dla tego urządzenia. Oznacza to, że w przeciwieństwie do konkurencji, iPhone jest urządzeniem rozszerzalnym praktycznie w nieskończoność. Na początku 2010 roku, czyli dokładnie trzy lata po wejściu iPhone’a na rynek, w ramach spotkań MacWorld Steve Jobs ogłosił światu rozmiary sukcesu tej nowej strategii biznesowej. W ciągu wspomnianych trzech lat Apple zanotowało trzy miliardy ściągnięć aplikacji wybranych przez użytkowników spośród 140.000 programów dedykowanych na iPhone’a i dostępnych w App Store [36]. Oczywiście dostępność tego typu aplikacji wiąże się z umiejętnością firmy wykorzystywania oddolnej kreatywności użytkowników. Prezentując iPhone’a w 2007 roku publiczności Steve Jobs otwarcie przyznawał, że firma opiera się na wykorzystaniu merytokracji jako modelu społeczeństwa [37]. A zatem każdy, kto chce zostać programistą powiązanym pośrednio z Apple, może to uczynić. Oczywiście taki model nie zakłada dowolnego tworzenia oprogramowania, ale podporządkowanie się licencji i wytycznym Apple. Nie każda aplikacja jest umieszczana w App Store. Jednak potencjalnie każdy developer posiada taką szansę. Nie może zatem dziwić fakt, że po trzech latach od wprowadzenia produktu na rynek trudno byłoby wyliczyć wszystkie aplikacje stworzone z myślą o iPhone’ie. Właśnie dzięki wykorzystaniu nośnej idei merytokracji i zastosowaniu strategii „ograniczonej otwartości” żaden inny telefon nie posiada dziś tak rozbudowanej funkcjonalności, ani tak szerokiej bazy aplikacji jak iPhone [38].

Właśnie to sprawia, że iPhone jest konstrukcją paratekstualną per se. Może być urządzeniem do lokalizacji użytkownika, blogowania, oglądania YouTube, czytania tekstów i witryn internetowych, ale też zwierciadłem wody, na którym można tworzyć fale, albo okaryną, na której moża grać melodie i porównywać je z innymi, tworzonymi właśnie przez użytkowników telefonu w innych częściach świata. Oczywiście wyliczenie takie można by kontynuować bardzo długo, w zależności od zainteresowań i kompetencji użytkownika. Ważna jest jednak potencjalna nieskończoność zastosowań, otwartość na personalizację i potrzeby użytkownika (customization), zgodnie z wymogami pokolenia Sieci, zauważonymi przez Dona Tapscotta [39].

Można zatem powiedzieć, że funkcja telefonu jest w iPhone’ie marginalna, może właśnie paratekstualna. Widać to nawet w jego designie, który zbliża urządzenie do czarnej skrzynki – tajemniczej formuły, która nie pozwala przypuszczać, że jest telefonem. Wiele osób, które widzą go pierwszy raz, nie widzi w nim telefonu. Trudno rozpoznać tę funkcję w urządzeniu, które posiada jeden guzik, nie ma klawiatury, a jedynie ekran. Co ciekawe, osoby, które często z urządzenia korzystają również przestają funkcję telefonu postrzegać jako najważniejszą. David Pogue już we wstępie swego podręcznika zauważa, że powiedzenie o iPhone’ie, że jest telefonem, to dla niego obelga [40]. Pomijając interesujący skądinąd wątek antropomorfizujący urządzenie, należy zauważyć, że sytuacja, gdy na pierwszej stronie podręcznika użytkownika telefonu pojawia się takie stwierdzenie, jest co najmniej paradoksalna, a nawet bezprecedensowa.

Telefon staje się zatem dodatkiem do innych funkcji urządzenia, mimo tego, że właśnie ta funkcja wciąż oficjalnie decyduje o kategoryzacji urządzenia w sensie marketingowym. Z drugiej strony, gdy aparat jest jedynie rozbudowanym pojemnikiem na aplikacje różnego typu, można stwierdzić, że urządzenie jest interfejsem do Sieci i ściąganych z niej aplikacji. Telefon komórkowy staje się zatem rodzajem paratekstu samej Sieci.

Warto postawić pytanie o charakter tej komunikacji, skoro sieć komórkową można w tym kontekście postrzegać jako uzupełnienie sieci internetowej, a komunikację telefoniczną jako szczególny przypadek komunikacji poprzez Sieć. Należy też zastanowić się, czy w istocie technologie mobilne wyzwalają nowy rodzaj aktywności komunikacyjnej (drugi obieg, ubiquitous networked communication, parakomunikację), czy też jest to jedynie totalne uwolnienie relacji międzyludzkich od determinant przestrzennych.

Można też spojrzeć na komunikację usieciowioną poprzez pryzmat sieci nomadycznych. Wprawdzie wszechobecność sieci Wi-Fi pozostaje jeszcze nie do końca spełnionym snem o ubiquitous networked society, ale z pewnością przybliża jego nadejście i umożliwi jego sprawne funkcjonowanie. Sieć dostarczana bezprzewodowo wytwarza bowiem rodzaj informacyjnej kapsuły – kreuje przestrzeń usieciowioną, która jest w istocie niewidzialną warstwą tagów i paratekstów. Wi-Fi sprawia, że aktywuje się wirtualna warstwa przestrzeni miejskiej (zwłaszcza), która otacza tkankę urbanistyczną. Telefon jako urządzenie marginalne, ale podstawowe w sensie komunikacyjnej praxis, daje dostęp do tej drugiej warstwy, która ma charakter podskórny, niewidoczny, a jednocześnie rozszerza wiedzę o tej pierwszej, usprawnia nawigowanie w niej i rozwiązuje problemy, z którymi użytkownik telefonu spotyka się w przestrzeni miejskiej.

W kontekście rozwoju współczesnych interfejsów telefonicznych i projektowanego kierunku przemian urządzeń mobilnych w urządzenia wieloplatformowe, wielofunkcyjne i metamorficzne pod względem formy – warto dodać, że paratekstualność telefonu wydaje się ważnym wątkiem, który może wiązać się z przemianami komunikacji zapośredniczonej medialnie w komunikację o charakterze ukrytego zapośredniczenia. Paratekstualność dotyczy również wykorzystania biotechnologii do wspomnianego upgrade’owania człowieka do formy cyborga. Rozszerzanie ciała za pomocą ekstensji w postaci chipów różnych generacji czy aparatury rozszerzającej biologiczny aparat percepcyjny człowieka również ma charakter działania, które przynieść może nie tyle rewolucję w sensie przemiany naszego cielesnego hardware’u, ale przede wszystkim przemianę jakościową software’u – naszego umysłu i jego procesów mentalnych, zwłaszcza przemianę kognicji i pamięci.

Warto jednak przy okazji zapytać, czy ciało stanie się dla człowieka także swoistym paratekstem. Mikrochip wrośnięty w ciało (wtapiający się weń), który pozwala nam podświadomie, a przynajmniej submięśniowo oddziaływać na przedmioty i urządzenia, które nas otaczają, a co więcej – komunikować się z innymi ludźmi, sprawia przecież, że ciało wydaje się jedynie koniecznym doń dodatkiem. Przed laty Derrick de Kerckhove rozważając kwestię wirtualnej i realnej osoby i tożsamości, zdystansował się wobec marzeń Hansa Moravca o totalnym usieciowieniu i dematerializacji ciała człowieka [41]. De Kerckhove uważa, że cielesność ma jednak swoje ważne zalety i konstatuje, że sam nie zamieniłby jej na wirtualność. Wypada się zgodzić, nawet jeśli te zalety z punktu widzenia codziennej komunikacji z maszynami, a może nawet z częścią ludzi-cyborgów, będą wydawały się marginalne czy paratekstualne.

Dziś wprawdzie patrzymy na wytwory biotechnologii i nanotechnologii jak na parateksty życia biologicznego – jednak nic nie stoi na przeszkodzie, by było odwrotnie. To ciało stanie się paratekstem technologii, paratekstem Sieci. A jednak, wciąż zapewne pozostaną wśród cyborgów tacy, którzy z pewną nostalgią będą wspominać zalety czystej, naturalnej, ekologicznej biologiczności, która była kiedyś tekstem, a nie paratekstem.

W teorii Gérarda Gennete’a paratekst w odniesieniu do książki to każdy dodatek do tekstu poczyniony przez redaktorów, korektorów, składaczy czy drukarzy. Stopka redakcyjna, wstęp czy przedmowa są przykładami paratekstu, ale jest nim także tytuł dzieła, okładka wraz z elementami opisowymi i graficznymi. Można zatem powiedzieć, że parateksty tworzą „interfejs” książki. W odniesieniu do współczesnego człowieka z całą pewnością takim paratekstem jest technologia, powiązana z ciałem jedynie częściowo – jak telefon, słuchawka czy iPod – lub całkowicie – jak chipy czy protezy. Tekstem pozostaje wciąż ciało człowieka wyposażone we własny genetyczny „alfabet”. Rozszerzanie ciała za pomocą technologii jest zatem podobne procesowi redakcji tekstu – to swoiste nadawanie mu kształtu wizualnego, formowanie, dostosowywanie go – do okoliczności, epoki, czytelników, to rodzaj dodawania nowego interfejsu do ciała.

Nie można zapominać, czemu służy proces redakcji – to przekształcanie tekstu poprzez uzupełnianie go swoistymi glossami i przepracowywanie sensów i formy tekstu, służące polepszeniu procesu komunikacji pomiędzy autorem i czytelnikiem. Jeśli potraktować to jako paralelę, technologia staje się dziś narzędziem, za pomocą którego coraz częściej budujemy swój interfejs komunikacyjny. Nie każdy czyni to w tak radykalny sposób jak Steve Mann czy Kevin Warwick, jednak proces ten jest analogiczny do ich działań. Technologia ułatwia życie naszym ciałom i ukierunkowuje nasz aparat percepcyjny na nowe doznania, informacje i cele, modelując również nasze umysły. Paratekstualność technologii mobilnych staje się zatem stopniowo podstawowym doświadczeniem ludzkim. Jednak wciąż ważniejszy od stopki redakcyjnej jest sam tekst – technologia wciąż jest uzupełnieniem, choć coraz częściej niezbędnym, tekstu, jakim jest sam człowiek.

Przypisy:
[1] K. Warwick: I, Cyborg. Illinois 2004, s. 1.
[2] K. Warwick, op. cit., s. 3. oraz Infonomia: Cyborg Life: Kevin Warwick, 14th April 2008 .
[3] K. Warwick: A Study in Cyborgs. Cibersimulaçao. Ciberscopio, Coimbra 2003, s. 3. URL: http://www.ciberscopio.net.
[4] K. Warwick: Cyborg Life…, op. cit.
[5] Warwick dostrzega zagrożenie Orwellowską rzeczywistością spod znaku Wielkiego Brata, zauważa jednak, że trudno ocenić jego prawdopodobieństwo. Badacz dostrzega też pewną trudność metodologiczną – będąc osobiście zaangażowany w eksperyment (własnym ciałem i umysłem), nie może obiektywnie ocenić tej kwestii, a jedynie opisać swe pozytywne odczucia względem działania chipu. Por. K. Warwick: A Study in Cyborgs, op. cit., s. 5.
[6] Matrixcutter: Kevin Warwick encouraging a scared mother to chip her little girl. 17th February 2010 .
[7] Zwraca na tę kwestię uwagę również sam Kevin Warwick w swych książkach i artykułach. Por. np. K. Warwick: A Study in Cyborgs, op. cit., s. 11; a także: K. Warwick: Cyborg moral, cyborg values, cyborg ethics. “Ethics and Information Technology” September 2003, Vol. 5, no. 3, s. 131-137. URL: http://aarquitecturadopecado.files.wordpress.com/2006/03/fulltext.pdf.
[8] Informacje podaję na podstawie rozmów prywatnych ze Stevem Mannem, prowadzonych w Toronto w lipcu 2009. Materiał niepublikowany, nagranie dźwiękowe, archiwum autorki.
[9] S. Mann, H. Niedzviecki: Cyborg: Digital Destiny and Human Possibility in the Age of the Wearable Computer. Toronto 2002.
[10] Rozmowa ze Stevem Mannem, por. przypis nr 8.
[11] K. Warwick: I, Cyborg, op. cit., s. 3.
[12] Mowa o modelu komunikacji cyborgicznej, który przedstawiam w innym miejscu. Por. A. Maj: Intelligent shoes, smart teeth and lunch with cyborg. Anthropological reflections on the change of communication paradigm. In: Visions of Humanity in Cyberculture, Cyberspace and Science Fiction. Conference proceedings. Ed. D. Riha. Inter-disciplinary Net. Oxford, 11th-13th July 2010. URL: http://www.inter-disciplinary.net/critical-issues/cyber/visions-of-humanity.
[13] Visions of the Future. The Intelligence Revolution. Reż. Michio Kaku. Seria dokumentalna BBC, 2007.
[14] Science Weekly with Michio Kaku: Impossibility is relative. Interview with Michio Kaku by Alok Jha. “Guardian. Science Weekly” [podcast 15th June 2009, pozyskano: 12 lutego 2010]. URL: http://www.guardian.co.uk/science/audio/2009/jun/11/michio-kaku-physics-impossible.
[15] K. Warwick: I, Cyborg, op. cit., s. 4.
[16] Więcej na ten temat por. A. Maj: Twittering and Globalhood. Further Reflections on Digital Memories. In: Digital Memories. Ed. D. Riha, A. Maj. Oxford [w druku].
[17] Baroness Susan Greenfield on the Dangers of Social Networking [wykład, video]. Festival of Dangerous Ideas. ABD Fora. Ideas, Talks, Debates. Sydney 12th October 2009, In: Australian Policy Online [pozyskano 20 stycznia 2010]. URL: http://www.apo.org.au/video/baroness-susan-greenfield-dangers-social-networking.
[18] N. Carr: Is Google Making Us Stupid? “The Athlantic Monthly”, July-August 2008, [Online] [pozyskano 20 stycznia 2010]. URL: http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/07/is-google-making-us-stupid/6868/.
[19] D. Tapscott: Grown up Digital. How the Net Generation is Changing Your World. New York et al. 2009, s. 97-119.
[20] Oczywiście odrębną kwestię stanowi temat rozwoju bioinżynierii w kontekście technologii wspomagających (assistive technologies) osoby dotknięte chorobami (np. po wypadku) oraz dysfunkcjami percepcyjnymi. Por. A. Maj, M. Derda-Nowakowski: Anthropology of Accessibility. Further Reflections on the Perceptual Problems of Human-Computer Interactions. In: Emerging Practices in Cyberculture and Social Networking. Ed. D. Riha, A. Maj. Oxford 2010.
[21] Por. omówienie problemu cyborgizacji w kontekście transformacji ciała, mody i pojęcia wirtualności w kulturze oraz wyliczenie technologii zaliczanych do wearable IT: M. Szwed-Kasperek: Postbiologiczne technociała: od ciała cyborga do ciała wirtualnego. W: Estetyka wirtualności. Red. M. Ostrowicki. Kraków 2005, s. 430.
[22] A. Ferscha: Wearable IT. How Much Technology Can Humankind Bear? In: Human Nature. Ars Electronica 2009. Ed. G. Stocker, Ch. Schopf. Linz 2009, s. 308.
[23] Buddesign: Nokia Morph Concept (long). 25th February 2008 . URL: http://www.youtube.com/watch?v=IX-gTobCJHs&feature=fvw.
[24] M. McLuhan: Understanding Media. The Extensions of Man. Introduction L.H. Lapham. Massachusetts 1994, s. 47.
[25] D. de Kerckhove: Umysł dotyku. Obraz, ciało, taktylność, fotografia. W: Kody McLuhana. Topografia nowych mediów. Red. A. Maj, M. Derda-Nowakowski, z udziałem D. de Kerckhove’a. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2009, s. 45-51.
[26] Por. Digital Memories. Exploring Critical Issues. Eds. A. Maj, D. Riha. Oxford 2009 [eBook opublikowany w serwisie Inter-disciplinary.net. URL: http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/12/DigMem-1.3d.pdf].
[27] S. Mann: Humanistic Intelligence. (1997) In: Ars Electronica Facing the Future. A Survey of Two Decades. Eds. T. Druckerey with Ars Electronica. Cambridge (MA)-London 1999, s. 422.
[28] Ibidem, s. 423.
[29] Zabawny komentarz do tej kwestii proponują autorzy Twitter Handbook – Deborah Micek i Warren Whitlock. Por. CoachDeb: Twitter Addict / TwitAholic. 7th June 2008 ; oraz: D. Micek, W. Whitlock: Twitter Handbook. How Social Media and Mobile Marketing are Changing the Way We Do the Business and Market Online. New York 2008.
[30] Twiddict. URL: http://www.twiddict.com/login.
[31] Por. A. Maj: Digital Memories of High-Tech Tourists and Travelling Media. In: Digital Memories. Exploring Critical Issues. Ed. A. Maj, D. Riha. Inter-Disciplinary Press, Oxford 2009 [eBook opublikowany w serwisie Inter-disciplinary.net. URL: http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/12/DigMem-1.3d.pdf].
[32] J. Wunderling: Default to Public. URL: http://www.defaulttopublic.net.
[33] Por. A. Maj: Media w podróży. Katowice 2010.
[34] R. Ascott: Gesamtdatenwerk: Connectivity, Transformation and Transcendence. (1989) In: Ars Electronica Facing the Future. A Survey of Two Decades. Eds. T. Druckerey with Ars Electronica. Cambridge (MA)-London 1999, s. 87.
[35] Szerzej na ten temat pisałam w innym miejscu: A. Maj: Keitai ― marginalia jako sens komunikacji. „Kultura Współczesna” 2008, nr 4 (58), s. 117-127.
[36] S. Jobs: Apple Special Event, January 2010. Macworld 2010 – Steve Jobs Introducing iPad [podcast, pozyskano 20 stycznia 2010]. URL: http://events.apple.com.edgesuite.net/1001q3f8hhr/event/index.html.
[37] S. Jobs: Macworld San Francisco 2007. Steve Jobs Introducing iPhone [podcast, pozyskano 20 stycznia 2007]. URL: http://www.apple.com/quicktime/qtv/mwsf07/.
[38] Oczywiście nie jest to model open source, a zatem trudno mówić tu o otwartości w pełni znaczenia tego słowa. Z drugiej strony nieustanne rozszerzanie bazy sprawia, że urządzenie to zdobywa nowych użytkowników, mimo początkowych problemów, które wiązały się z dosyć istotnymi brakami (np. brakiem funkcji: kopiuj-wklej, którą w owym czasie posiadały już inne smartfony).
[39] D. Tapscott: Grown up Digital…, op. cit., s. 73-96.
[40] D. Pogue: IPhone 3G. Nieoficjalny podręcznik. Przeł. G. Werner. Helion, Gliwice 2009, s. 13.
[41] D. de Kerckhove: Inteligencja otwarta. Narodziny społeczeństwa sieciowego. Przeł. A. Hildebrandt. Warszawa 2001, s.64.

Bibliografia:

Ascott Roy: Gesamtdatenwerk: Connectivity, Transformation and Transcendence. (1989) In: Ars Electronica Facing the Future. A Survey of Two Decades. Eds. T. Druckerey with Ars Electronica. Cambridge (MA)-London 1999, s. 86-89.
Baroness Susan Greenfield on the Dangers of Social Networking [wykład, video]. Festival of Dangerous Ideas. ABD Fora. Ideas, Talks, Debates. Sydney 12th October 2009, In: Australian Policy Online [pozyskano 20 stycznia 2010]. URL: http://www.apo.org.au/video/baroness-susan-greenfield-dangers-social-networking.
Buddesign: Nokia Morph Concept (long). 25th February 2008 . URL: http://www.youtube.com/watch?v=IX-gTobCJHs&feature=fvw.
Carr Nicholas: Is Google Making Us Stupid? “The Athlantic Monthly”, July-August 2008, [Online] [pozyskano 20 stycznia 2010]. URL: http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/07/is-google-making-us-stupid/6868/.
CoachDeb: Twitter Addict / TwitAholic. 7th June 2008 .
Digital Memories. Exploring Critical Issues. Ed. A. Maj, D. Riha. Inter-Disciplinary Press, Oxford 2009 [eBook opublikowany w serwisie Inter-disciplinary.net. URL: http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/12/DigMem-1.3d.pdf].
Ferscha Alois: Wearable IT. How Much Technology Can Humankind Bear? In: Human Nature. Ars Electronica 2009. Ed. G. Stocker, Ch. Schopf. Linz, Hatje Cantz 2009, s. 308-309.
Infonomia: Cyborg Life: Kevin Warwick, 14th April 2008 .
Jobs Steve: Apple Special Event, January 2010. Macworld 2010. Steve Jobs Introducing iPad. [podcast, pozyskano 20 stycznia 2010]. URL: http://events.apple.com.edgesuite.net/1001q3f8hhr/event/index.html.
Jobs Steve: Macworld San Francisco 2007. Steve Jobs Introducing iPhone. [podcast, pozyskano 20 stycznia 2007]. URL: http://www.apple.com/quicktime/qtv/mwsf07/.
Kaku Michio: Visions of the Future. The Intelligence Revolution. Seria dokumentalna BBC, 2007.
Kerckhove de Derrick: Inteligencja otwarta. Narodziny społeczeństwa sieciowego. Przeł. A. Hildebrandt. Mikom, Warszawa 2001.
Kerckhove de Derrick: Umysł dotyku. Obraz, ciało, taktylność, fotografia. W: Kody McLuhana. Topografia nowych mediów. Red. A. Maj, M. Derda-Nowakowski, z udziałem D. de Kerckhove’a. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2009, s. 45-51.
Maj Anna, Derda-Nowakowski Michał: Anthropology of Accessibility. Further Reflections on the Perceptual Problems of Human-Computer Interactions. In: Emerging Practices in Cyberculture and Social Networking. Ed. D. Riha, A. Maj. Inter-Disciplinary Press, Global Interdisciplinary Research Studies series, Oxford [w druku].
Maj Anna, Derda-Nowakowski Michał: Wywiad ze Stevem Mannem (niepublikowany). Toronto, lipiec 2009.
Maj Anna: Digital Memories of High-Tech Tourists and Travelling Media. In: Digital Memories. Exploring Critical Issues. Ed. A. Maj, D. Riha. Inter-Disciplinary Press, Oxford 2009 [eBook opublikowany w serwisie Inter-disciplinary.net. URL: http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/12/DigMem-1.3d.pdf].
Maj Anna: Intelligent shoes, smart teeth and lunch with cyborg. Anthropological reflections on the change of communication paradigm. In: Visions of Humanity in Cyberculture, Cyberspace and Science Fiction. Conference proceedings. Ed. D. Riha. Inter-disciplinary Net. Oxford, 11th-13th July 2010. URL: http://www.inter-disciplinary.net/critical-issues/cyber/visions-of-humanity.
Maj Anna: Keitai ― marginalia jako sens komunikacji. „Kultura Współczesna” 2008, nr 4 (58), s. 117-127.
Maj Anna: Media w podróży. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2010.
Mann Steve, Niedzviecki Hal: Cyborg: Digital Destiny and Human Possibility in the Age of the Wearable Computer. Random House – Anchor Canada, Toronto 2002.
Mann Steve: Humanistic Intelligence. (1997) In: Ars Electronica Facing the Future. A Survey of Two Decades. Eds. T. Druckerey with Ars Electronica. MIT Press, Cambridge (MA)-London 1999, s. 420-427.
Matrixcutter: Kevin Warwick encouraging a scared mother to chip her little girl. 17th February 2010 .
McLuhan Marshall: Understanding Media. The Extensions of Man. Introduction L.H. Lapham. MIT, Massachusetts 1994.
Micek Deborah, Whitlock Warren: Twitter Handbook. How Social Media and Mobile Marketing are Changing the Way We Do the Business and Market Online. MBO Productions, New York 2008.
Pogue David: IPhone 3G. Nieoficjalny podręcznik. Przeł. G. Werner. Helion, Gliwice 2009.
Science Weekly with Michio Kaku: Impossibility is relative. Interview with Michio Kaku by Alok Jha. “Guardian. Science Weekly” [podcast 15th June 2009, pozyskano: 12 lutego 2010]. URL: http://www.guardian.co.uk/science/audio/2009/jun/11/michio-kaku-physics-impossible.
Szwed-Kasperek Małgorzata: Postbiologiczne technociała: od ciała cyborga do ciała wirtualnego. W: Estetyka wirtualności. Red. M. Ostrowicki. Universitas, Kraków 2005, s. 430.
Tapscott Don: Grown up Digital. How the Net Generation is Changing Your World. McGrow Hill, New York et al. 2009.
Twiddict. URL: http://www.twiddict.com/login.
Warwick Kevin: A Study in Cyborgs. Cibersimulaçao. Ciberscopio, Coimbra 2003. URL: http://www.ciberscopio.net.
Warwick Kevin: Cyborg moral, cyborg values, cyborg ethics. “Ethics and Information Technology” September 2003, Vol. 5, no. 3, s. 131-137. URL: http://aarquitecturadopecado.files.wordpress.com/2006/03/fulltext.pdf.
Warwick Kevin: I, Cyborg. University of Illinois Press, Illinois 2004.
Wunderling Jens: Default to Public. URL: http://www.defaulttopublic.net.

Komunikacja multimedialna

Lektury obowiązkowe (do egzaminu):

Kody McLuhana. Topografia nowych mediów. Red. A. Maj, M. Derda-Nowakowski, z udziałem D. de Kerckhove. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2009.

Gadżety popkultury: społeczne życie przedmiotów. Red. W. Godzic, M. Żakowski. WAiP, Warszawa 2007.

de Kerckhove Derrick: Inteligencja otwarta. Narodziny społeczeństwa sieciowego. Przeł. A. Hildebrandt. Mikom, Warszawa 2001.

Lessig Lawrence: Wolna kultura. Przekład zbiorowy. WAiP, Warszawa 2005 [URL: http://www.wolnakultura.org/ksiazka.html].

Manovich Lev: Język nowych mediów. Przeł. P. Cypryański. WAiP, Warszawa 2006.

Szlendak Tomasz, Kozłowski Tomasz: Naga małpa przed telewizorem. Popkultura w świetle psychologii ewolucyjnej. WAiP, Warszawa 2008.

Lektury uzupełniające:

Tapscott Don, Williams Anthony D.: Wikinomia. O globalnej współpracy, która zmienia wszystko. Warszawa 2008.

Bard Alexander, Soderqvist Jan: Netokracja. Nowa elita władzy i życie po kapitalizmie. Warszawa 2006.

de Kerckhove Derrick: Powłoka kultury. Odkrywanie nowej elektronicznej rzeczywistości, Mikom, Warszawa 1996.

Kluszczyński Ryszard: Sztuka interaktywna. WAiP, Warszawa 2010.

Kluszczyński Ryszard: Społeczeństwo informacyjne. Cyberkultura. Sztuka multimediów. Rabid, Kraków 2001.

Re: internet – społeczne aspekty medium: polskie konteksty i interpretacje. Red. Ł. Jonak, P. Mazurek, A. Tarkowski i in. WAiP, Warszawa 2006.

Maj Anna: Media w podróży. Wydawnictwo Naukowe ExMachina, Katowice 2009.

Dziennikarstwo społeczne jako nowy trend w kulturze

Artykuł został wygłoszony w formie referatu w czasie konferencji Gatunki dziennikarskie w Internecie, organizowanej przez Uniwersytet Jagielloński, w dniach 3-4 czerwca 2008. Tekst ukazał się w publikacji: Gatunki dziennikarskie w Internecie. Red. K. Wolny-Zmorzyński, W. Furman. Seria: Edukacja medialna/podręcznik akademicki. WAiP, Warszawa 2010.

Dziennikarstwo społeczne, które wraz z rozwojem blogosfery przeżywa rozkwit, implikuje nieodwołalną zmianę paradygmatu transmisji wiedzy w społeczeństwie. Zauważyć można znaczną demokratyzację dostępu do wiedzy oraz przemianę dotychczasowych konsumentów informacji w prosumentów. Wraz z masowym szturmem użytkowników Internetu i dobrowolnym ― ale też samowolnym ― przyjęciem na siebie przez społeczeństwo roli dawniej zarezerwowanej dla dziennikarzy, redaktorów i innych gatekeeperów, dokonało się istotne przesunięcie w sferze dystrybucji informacji w społeczeństwie, które spowodowało kryzys dotychczasowego dyskursu wiedzy-władzy, związanego z tradycyjnymi mediami i masowym modelem komunikacyjnym. Przy okazji wykształcił się nowy model dziennikarstwa ― dziennikarstwo oddolne (grassroots journalism), społeczne (social journalism) czy też obywatelskie (citizen journalism).

Dan Gillmor, autor książki We the Media. Grassroots Journalism by the People, for the People (2004), rewolucję w sferze mediów nazywa przejściem „od dziennikarstwa jako wykładu do dziennikarstwa jako rozmowy lub seminarium” [1]. Zauważa on, że zarówno dziennikarze, jak i wydawcy oraz ekspubliczność muszą przystosować się do nowych warunków funkcjonowania informacji w obrębie globalnych, natychmiastowych i społecznych mediów elektronicznych. Co więcej ― każda z grup może na tych zmianach skorzystać. Niektórzy blogerzy pełniący funkcję dziennikarzy społecznych mogą stać się profesjonalistami, a zatem mogą dzielić autorytet dziennikarzy mainstreamowych (vide przypadek Glenna Reynoldsa i jego blogu Instapundit). Z drugiej strony, dla dziennikarzy profesjonalnych aktywni odbiorcy, którzy sami dostarczają na bieżąco informacje stanowią cenne źródło – to nowy rodzaj informatorów. Wymaga to jednak pewnej pokory – świadomości, że czytelnik bywa osobą lepiej poinformowaną i ekspertem. Konstatacje Gillmora można podsumować następująco: powstanie dziennikarstwa obywatelskiego sprzyja pluralizacji opinii i heterogenizacji (a właściwie de-homogenizacji) dziennikarstwa korporacyjnego, a przez to – uwolnieniu przepływu informacji w społeczeństwie.

Koncepcja Gillmora wpisuje się w dyskurs wolnościowy obecny w Sieci od samych jej początków. Eric Steven Raymond, lider ruchu open source, postrzega Internet jako medium oferujące nowy model tworzenia treści ― oprócz sprawdzonego w kulturze modelu budownicznych katedr, czyli indywidualnej twórczości wymagającej specjalistycznej wiedzy i idei tworzących się w umysłach genialnych wizjonerów ― alternatywny model hałaśliwego bazaru, który wymaga ożywionej dyskusji tłumów, kooperacji wielu jednostek, wymiany opinii, idei, a czasem także popełniania błędów [2]. W takim hałasie i chaosie powstał, ku pierwotnemu zdziwieniu Raymonda, m.in. system operacyjny Linux w rozbudowanej formie. Podejście Linusa Torvaldsa okazało się rzeczywiście rewolucyjne ― opublikowanie jądra systemu (otwarcie kodu) i zachęta do jego ulepszania, jaką Torvalds wystosował do wszystkich zainteresowanych programowaniem użytkowników, stały się początkiem nowego podejścia do treści elektronicznych i wyzwoliły energię społeczną, która w efekcie spowodowała powstanie wielu ruchów wolnościowych. Autor jądra systemu przyznaje po latach, że nie przewidywał aż tak dużej popularności systemu, marzył raczej o zaangażowaniu potencjalnie stu osób, a nie miliona [3]. Richard Stallman, twórca idei GNU, Free Software Foundation i ruchu free software, uważa, że dzielenie się oprogramowaniem jest tak fundamentalnie naturalnie związane z komputerami, jak dzielenie się przepisami kuchennymi ― z gotowaniem [4]. Podsumowuje on historię ruchu free software jako nieustanne starania o osiągnięcie i dzielenie podstawowego dobra ― wolności, której nie utożsamia z z darmowością oprogramowania i treści, ale z wolnością twórczą, wolnością użycia danych kodów i treści, wolnością przekształcania. Bliski jest w tym idei Lessiga i jego rozumienia wolnej kultury [5].

Wszystkie te idee funkcjonujące w środowisku sieciowym, począwszy od tzw. Prawa Linusa (dotyczącego idei monitoringu społecznego jako skutecznego sposobu rozwiązywania problemów technicznych; prawo to nazwane zostało w ten sposób przez Erica S. Raymonda w Bazarze i katedrze) i ideologii pierwszych społeczności programistów z początku lat siedemdziesiątych, aż po dzisiejszy ruch Creative Commons, open source czy Electronic Frontier Foundation, zbudowały podwaliny dyskursu przejętego dziś przez miliony internautów, uczestniczących w samorzutnym, może nawet „wirusowym” tworzeniu się sieciowego społeczeństwa obywatelskiego, budującego komunikacyjną tkankę blogosfery, aktywnie uczestniczącego w kreowaniu nowych, zdecentralizowanych i społecznych mediów, dzięki takim strategiom, jak dziennikarstwo oddolne. Ruch ten ma oczywiście, tak jak i wolność, swoich krytyków ― zwolenników kontrolowanego dystrybuowania treści w społeczeństwie i korporacyjnych mediów, przyrównujących każdy wspólnotowy wysiłek internautów do bezmyślnego stukania w klawiaturę stada małp [6].

Strategia społecznego monitoringu (mediów, treści, kodów etc.) dowodzi jednak swojej skuteczności. Prawo Linusa działa i sprzyja rozwojowi zarówno technologii, jak i kultury. Model komunikacji opartej na konwersacji (dialogu i polilogu) zaczyna dominować nad tradycyjnym modelem komunikacji masowej. Właśnie tak postrzegają istotę Internetu jako medium twórcy Manifestu Cluetrain (1999), który stał się podstawą globalnej redefinicji istoty bizesu w Sieci. Manifest rozpoczyna się znaczącym passusem, który warto przytoczyć w kontekście analizy zjawiska dziennikarstwa oddolnego, jako, że odzwierciedla podejście, które można by nazwać rozumieniem Sieci 2.0:

A może rzeczywistej atrakcji Internetu nie stanowią różne bajery, ekscytujący interfejs czy wszystko to, co składa się na zaawansowaną technologię leżącą u podstaw jego kabli i przewodów? A jeśli atrakcją jest atawistyczny powrót do odwiecznej fascynacji człowieka snuciem opowieści? Pięć tysięcy lat temu plac targowy był centrum cywilizacji, miejscem, do którego kupcy przybywali z odległych krajów, wioząc egzotyczne przyprawy, jedwabie, małpy, papugi, szlachetne kamienie ― i znakomite opowieści. Pod wieloma względami Internet bardziej przypomina starożytny bazar niż model biznesu, jaki usiłują narzucić mu firmy. Miliony ludzi zaczęły korzystać z Sieci w niewiarygodnie krótkim czasie nie dlatego, że była przyjazna dla użytkownika (bo nie była), lecz dlatego, że wydawała się oferować pewną niepojętą jakość, która dawno temu znikła ze współczesnego życia. Internet ― w odróżnieniu od wyobcowania, sprokurowanego przez środki masowego przekazu, wysterylizowaną „kulturę” masową i narzuconą anonimowość biurokratycznych organizacji ― połączył ludzi ze sobą i zapewnił przestrzeń, w której głos ludzki został nagle ponownie odkryty.[7]

Twórcy Manifestu Cluetrain podkreślają, że Sieć to rozmowy oraz ― że rynki to rozmowy. Nowy model biznesowy w Internecie powinien opierać się właśnie na chęci komunikacji prawdziwych ludzi, a nie zdehumanizowanych korporacyjnych robotów. Ale idea rozmowy, którą podchwycił biznes 2.0, dotyczy także mediów, które chcąc przetrwać, muszą ― podobnie jak biznes ― nauczyć się komunikować ze społeczeństwem. A zatem, w dziennikarstwie oddolnym i w reakcji na nie dziennikarstwa mainstreamowego można dopatrywać się realizacji idei ponownej humanizacji mediów.

O tym, jak wielka jest skala potrzeb w tym względzie pośrednio świadczy rozmiar blogosfery ― choć oczywiście trudno zrównywać ją z dziennikarstwem społecznym, stanowi ono ważny prąd wśród blogerów, co więcej ― grassroots journalism uzewnętrznia się głównie poprzez blogosferę. Analizy Technorati wskazują, jak wielka może być skala tej globalnej potrzeby konwersacji. W raporcie Davida Sifry’ego z kwietnia 2007 roku pada liczba 70 mln blogów rejestrowanych przez Technorati [8]. Należy jednak pamiętać, że znaczna część z nich to blogi martwe, opuszczone przez autorów i nie edytowane od ponad trzech miesięcy [9]. Dodatkowo, zgodnie z szacunkami Sifry’ego, około 10 % blogów to tzw. splogi, czyli spam blogi, generowane automatycznie przez złośliwe boty. W lipcu 2008 można znaleźć już dane wskazujące na liczbę 112,8 mln blogów [10], tworzących organizm World Live Web, czyli globalnej blogosfery. Zgodnie z danymi Technorati z 2007 roku każdego dnia tworzone jest ponad 120 tysięcy blogów oraz 1,5 mln postów, przy czym w czasie szczególnie dramatycznych wydarzeń społecznych i politycznych (zwłaszcza nasilenia działań wojennych i katastrof naturalnych) zaobserwować można nasilenie aktywności blogerskiej. Maksymalne wartości obserwowano podczas takich wydarzeń jak tsunami w Azji, huragan Katrina, konflikty w Izraelu czy wybory prezydenckie w USA oraz wybory parlamentarne w Iraku. W czasie takich kryzysowych chwil w blogosferze pojawia się aż do 17 nowych postów na sekundę. Warto dodać, że większość z nich ma charakter dziennikarski. Wprawdzie wśród samych blogerów można spotkać głosy (chętnie podchwytywane przez media mainstreamowe), że badania Technorati przeceniają wartość blogosfery ― jak dotąd są to jednak najpełniejsze badania na ten temat.

Na marginesie warto przedstawić obraz językowej reprezentacji treści w World Live Web [11]. Dominujące języki blogosfery to japoński (37 %) oraz angielski (36 %), trzy kolejne znaczące to chiński (8 %) oraz włoski i hiszpański (ok. 3 %). Wskazuje to na wysoki udział języków globalnych (angielski i hiszpański), ale też na znaczący udział języków lokalnych, którymi posługują się rozwinięte społeczeństwa informacyjne (zwłaszcza japońskie). Może to wskazywać, że rozwój blogosfery i dziennikarstwa oddolnego będzie w przyszłości zależał od nasilającego się pod wpływem nowych technologii rozwoju struktur odpowiedzialności obywatelskiej manifestującej się poprzez działania o charakterze komunikacji zmediatyzowanej. Zgodne jest to z przewidywaniami i polityką ideologiczną wiodącego na rynku japońskim koncernu DoCoMo, promującego rozwój społeczeństwa usieciowionego (ubiquitous networked society) [12].

Warto zastanowić się nad cechami tego społeczeństwa przyszłości, które uwidaczniają się obecnie poprzez takie działania, jak dziennikarstwo społeczne. Cechy dziennikarstwa oddolnego ściśle splatają się z charakterystyką blogów jako gatunku komunikacji internetowej. Należy zgodzić się tu z Markiem Bradym, że blogi można postrzegać nie tylko jako rodzaj dziennika czy pamiętnika, ale także jako spersonalizowany system wyszukiwawczy o charakterze publicznym i prywatnym zarazem:

Jednym z pierwszych sposobów użycia blogów było doprowadzenie czytelników do interesujących miejsc w Sieci. Ten sposób użycia nie zmienił się do dzisiejszego dnia, a blogi są używane jako filtry, za pomocą których można zobaczyć zbiory informacji na dany temat, pomijając często informacje irrelewantne. […] Gdy ludzie używają Internetu do badania poszczególnych tematów, takie repozytoria są użytecznymi punktami węzłowymi, oferującymi dostępny zbiór i syntezę wiedzy, które stanowią ważny aspekt poszukiwań.[13]

Blogowanie jest zatem ściśle powiązane z dzieleniem się wiedzą, doświadczeniem i opiniami. Autor zauważa często pomijany w dyskursie naukowym fakt, że wielu blogerów jest profesjonalistami w różnych dziedzinach i dzięki temu poszerzany jest także obieg wiedzy eksperckiej [14]. Kwestionuje tym samym opinię o dylatantyzmie blogerów. Można tu mówić jednak nie tylko ― jak Brady ― o dyskusji społecznej, ale wręcz o dobrowolnym audycie społecznym idei i wynalazków, a także otwartym forum wymiany opinii na temat faktów społecznych i medialnych. Tego rodzaju dyskusja dotyczy spraw najbardziej wątpliwych we współczesnych społeczeństwach opartych na wiedzy i informacji ― dotyczy bowiem negocjowania znaczenia informacji i pośrednio, choć niekoniecznie zamierzenie, sprzyja podwyższaniu powszechnej świadomości społecznej dotyczącej rodzaju i charakteru dyskursu polityczno-medialnego, wyzwala pokłady powątpiewania ważnego z punktu widzenia dyskursu wiedzy-władzy. Blogosfera staje się rzeczywiście piątą władzą, w tym sensie, że poddaje pod dyskusję pewniki, którymi dystrybuujący sensy darzą społeczeństwo za pomocą strategii ideologicznych oraz środków masowego przekazu.

Blogi służą przede wszystkim dyskusji. Na społeczny wymiar blogów zwracają uwagę liczni autorzy, m.in. Inka Koskela i Illka Arminen, którzy analizują moblogi (mobile blog), tworzone za pomocą przenośnych urządzeń [15]:

Gdy Justin Hall po raz pierwszy wprowadził ideę moblogu, przeciwstawił ją weblogowi. Weblog uważał za zapis podróży po Sieci, podczas gdy moblog był dlań zapisem podróży po świecie. Co ciekawe, profesor nowych mediów Julian Gallo, opisując swoje doświadczenia jako użytkownika, wspominał, że po wysłaniu zdjęć do swojego moblogu odczuwał, że nie tworzy ani albumu fotograficznego, ani weblogu, ale wizualną mapę z danymi opisującymi, gdzie był i co widział. Podczas gdy komunikacja z użyciem blogu generalnie zaciemnia ideę tego, co prywatne i publiczne, indywidualne i grupowe, prawdziwe i fikcyjne (wg MacDougalla), moblog odwrotnie ― poszerza ideę dzielonego z innymi natychmiastowego doświadczenia. Bardzo charakterystyczna dla moblogowania jest natychmiastowość, jako że umożliwia ona wysyłanie w mgnieniu oka osobistych spojrzeń na świat dookoła oraz dzielenie się tymi doświadczeniami za pomocą komunikowania się z innymi ludźmi.[16]

Moblogi stanowią zatem szczególnie przydatny z punktu widzenia dziennikarstwa oddolnego i jego wiarygodności gatunek sieciowy. Służą relacjonowaniu zdarzeń, ich transmisji w czasie rzeczywistym. Moblogi wykorzystywane są nie tylko przez indywidualnych blogerów, ale także przez portale służące promowaniu dziennikarstwa oddolnego, które pozostają często pod kontrolą mediów mainstreamowych (np. Media Regionalne, m.in. MM Silesia). Forma moblogów sprzyja natychmiastowości komunikatu i jego ilustracji wizualnej (multimedia) oraz skrótowości.

Koskela i Arminen wyróżniają cztery typy moblogów ze względu na dwa podstawowe elementy ― zdolność do przyciągnięcia odbiorców (attractiveness) i dialogiczność (responsiveness) [17]. Wyróżnione typy moblogów posiadają odmienne funkcje ze względu na rodzaj wywoływanej interakcji. Funkcją pierwszego typu jest przechowywanie danych (store), drugiego ― dzielenie się (share), trzeciego ― publikowanie (publish), a czwartego ― komunikowanie się (communicate) [18]. Jedynie ostatni typ to blog w pełni dialogiczny, pozwalający komunikować się dużej grupie zainteresowanych (jest on zarówno atrakcyjny, jak i wyzwala chęć prowadzenia dyskusji). Do tego typu należy większość najpopularniejszych blogów, wytwarzających społeczność dyskutującą na dany temat. Blog typu komunikacyjnego to podstawowy gatunek wykorzystywany przez dziennikarzy oddolnych.

Zjawisko to wiąże się z powstawaniem nowych autorytetów lokalnych, których oddziaływanie nie ogranicza się jedynie do blogosfery. Najpopularniejsi blogerzy, skupiający społeczność często tysięcy czytelników i dyskutantów to nowe elity medialne, których sądy często są komentowane przez media tradycyjne czy polityków. Ich wypowiedzi dotyczą najczęściej także ważnych społecznie, politycznie i etycznie problemów. Zgodnie z badaniami sieci przeprowadzonymi w Carnegie Mellon University, pod względem modelu rozchodzenia się informacji blogosfera przypomina sieć dystrybucji wody w mieście [19]. Najbardziej popularne blogi wyznaczają wspólne tematy, o których dyskutuje następnie prawie cała blogosfera. Znaczna część blogów powiela newsy, które najpierw pojawiają się w najbardziej znaczących blogach, takich jak Instapundit.com. Badacze zdołali określić, jakie blogi należy czytać, by najlepiej i najszybciej zostać poinformowanym o istotnych problemach. Spośród 45 tysięcy przebadanych blogów, dzięki specjalnemu algorytmowi wyznaczono 100 najpełniej informujących (most informative) blogów, które w istocie można postrzegać jako najbardziej wpływowe ośrodki wiedzy w blogosferze [20]. Można mowić zatem o wytwarzaniu się jądra informacyjnego w World Live Web. Jest to proces dynamiczny, wskazuje jednak na fundamentalne wartości: efektywność wyszukiwania informacji, ekonomizacja procesu lektury oraz zaufanie społeczne ograniczone do gatekeeperów. Mimo rewolucyjności, dziennikarstwo oddolne nie różni się, jak widać, od ideałów dziennikarstwa mainstreamowego. Wyróżnia je jednak dialogiczny proces komunikacji, na którym zasadza się zaufanie społeczne i dystansowanie się od wpływów politycznych oraz biznesowych ― może jednak ulec to z czasem zmianie.

PRZYPISY:

[1] D. Gillmor: We the Media. Grassroots Journalism by the People, for the People. Sebastopol 2004, [eBook], s. xiii. URL:<http://oreilly.com/catalog/9780596007331/book/index.csp> .
[2] E.S. Raymond: The Cathedral and the Bazaar, 2000, s. 2. URL: <http://www.jus.uio.no/sisu/the_cathedral_and_the_bazaar.eric_s_raymond>.
[3] L. Torvalds: The Linux Edge, [w:] Open Sources: Voices from the Open Source Revolution, red. Ch. Di Bona, S. Ockman, M. Stone, Sebastopol 1999, [br. nr str., eBook], URL: <http://oreilly.com/catalog/opensources/book/linus.html>.
[4] R. Stallman: The GNU Operating System and the Free Software Movement, [w:] Open Sources: Voices…, [br. nr str., eBook], URL: <http://oreilly.com/catalog/opensources/book/stallman.html>.
[5] L. Lessig: Wolna kultura, przekład zbiorowy, Warszawa 2005.
[6] A. Keen: Kult amatora. Jak Internet niszczy kulturę, przeł. M. Bernatowicz, K. Topolska-Gharini, Warszawa 2007, s. 27.
[7] F. Levine, Ch. Locke, D. Searls, D. Weinberger: Manifest Cluetrain. Koniec ery tradycyjnego biznesu, przeł. K. Thomas, M. Cichy, Warszawa 2000, s. xxiii.
[8] D. Sifry: The State of the Live Web, April 2007 [w:] Sifry’s Alerts [blog], 5 April 2007, URL: <http://www.sifry.com/alerts/archives/000493.html>.
[9] K. Burton: Technorati’s Numbers are Wrong, [w:] Kevin Burton’s NEW FeedBlog, 8 August 2006 [blog], URL: <http://feedblog.org/2006/08/08/technoratis-numbers-are-wrong>.
[10] Dane wg Technorati 2008 [nieoficjalne statystyki], przytoczone za Chilibean: The state of the SA blogosphere, [w:] Chilibean. New media news and views, 5 May 2008 [blog], URL: <http://chilibean.co.za/2008/05/05/the-state-of-the-sa-blogosphere>.
[11] Sifry, op. cit.
[12] A. Maj: Media w podróży, Katowice 2008.
[13] M. Brady: Blogging, Personal Participation in Public Knowledge-Building on the Web. Colchester 2005, s. 8, URL: <www.essex.ac.uk/chimera/publications.html>.
[14] Ibidem.
[15] I. Koskela, I. Arminen: Attractiveness and Responsiveness of Moblogs, „Observatorio (OBS*) Journal” 2007, nr 3, s. 73-91.
[16] Ibidem, s. 74-75.
[17] Ibidem, s. 77.
[18] Ibidem, s. 77-88.
[19] J. Leskovec, A. Krause, C. Guestrin, Ch. Faloutsos, J. Van Briesen, N. Glance: Cost-effective Outbreak Detection in Networks, CASCADES project, School of Computer Science, Carnegie Mellon University 2007, URL: <http://www.cs.cmu.edu/~jure/pubs/detect-kdd07.pdf>.
[20] Ibidem.

Folksonomia jako nowy model wiedzy. Komunikacyjne i kulturowe aspekty Web 2.0

Artykuł został wygłoszony w formie referatu na konferencji: Com.unikowanie w zmieniającym się społeczeństwie, organizowanej przez Uniwersytet Jagielloński, w dniach 26-27 czerwca 2008. Tekst został oddany do druku w tomie pokonferencyjnym [w druku].

Rok 2006 był rokiem niezwykłym. Było to czas:

[…] wspólnoty i współpracy na niespotykaną dotąd skalę. To historia kosmicznego kompendium wiedzy Wikipedii i ludzkiej sieci miliona kanałów YouTube i sieciowego metropolis MySpace. To historia wielu, wyciągających władzę z rąk nielicznych, pomagających sobie nawzajem, za darmo. Zmieni to nie tylko świat, ale też sam sposób, w jaki zmienia się śwat. […] Web 2.0 zbiera głupotę tłumów, jak i ich mądrość […] Ale to właśnie czyni ją interesującą. Web 2.0 jest masowym eksperymentem społecznym. (Grossman 2006)

Można spierać się o istotę i ukryte cele tego eksperymentu zaplanowanego w Silicon Valley, jak również o to, czy jest to działanie ekonomiczne i marketingowe ― czy raczej z zakresu psychologii tłumu i zarządzania zasobami ludzkimi na skalę globalną. Zjawisko to ma zarówno swoich zwolenników, jak i zagorzałych krytyków (Lessig 2005, Keen 2007).

Zanim stało się globalnym ruchem społecznym, dwa lata wcześniej, w 2004 roku zostało zaobserwowane ― lub też, jak chcą krytycy, cynicznie zaplanowane i wypromowane ― przez Tima O’Reilly’ego, Dale’a Dougherty’ego i Johna Battelle’a, czy szerzej korporację O’Reilly Media, organizatora słynnej konferencji, na której wprowadzono pojęcie „Web 2.0” do globalnego obiegu. Termin odnosił się do szeregu zjawisk z zakresu usług internetowych i charakteryzował przedsiębiorstwa, które nie poddały się dotkomowej bańce finansowej, albo też były jej pozytywnym pośrednim rezultatem (O’Reilly 2005). Zjawiska, które kryły się za terminem Web 2.0, takie jak umożliwienie internautom darmowego generowania i publikowania treści w Internecie, dostosowanie usług sieciowych do potrzeb użytkowników oraz angażowanie ich w interakcję z dostawcami usług, zmieniły powszechne społeczne i biznesowe rozumienie Sieci, a przy okazji sam Internet. I choć usługi tego typu istniały w Sieci od dłuższego czasu, opisywane przemiany nabrały tempa po roku 2004, osiągając w przełomowym roku 2006 zainteresowanie ze strony milionów użytkowników. Wtedy właśnie, zgodnie z ideologią O’Reilly Media, użytkownik stał się głównym aktorem sieciowej komunikacji, twórcą i dostarczycielem treści, opiniodawcą i doradcą, a nawet ― dziennikarzem i autorytetem lokalnym na skalę globalną.

Mimo niezwykłej popularności trendów klasyfikowanych jako Web 2.0 oraz tego typu usług, problemem nadal pozostaje precyzyjna definicja terminu Web 2.0, mimo propozycji Tima O’Reilly’ego (2005). Interesujące wnioski związane z kwestią terminologiczną przedstawiają autorki raportu przygotowanego dla Pew Internet & American Life Project w znaczącym roku 2006:

Pisarze i analitycy technologii poświęcili w istocie niezliczone godziny na meta-pracę dotyczącą wykorzystywania aplikacji Web 2.0 (blogów, wiki, podcastów etc.), aby przedyskutować i i rozwinąć definicję terminu. A jednak nadal nie osiągnięto konsensusu w kwestii, gdzie kończy się 1.0, a zaczyna 2.0. Czy na przykład grupy usenetowe, które oparte są na treściach generowanych przez użytkowników (user-generated content), ale nie wymagają koniecznie dostępu przez klienta Sieci, powinny być uznawane za 1.0 czy 2.0? W pewnym sensie, nie ma znaczenia czy wyznaczony cel był złudny, czy też, że niektórzy sprytni sprzedawcy po prostu wykorzystują hasło, aby zdystansować się do porażek firm Web 1.0. Fakt, że termin poddawany był ciągłym zmianom znaczenia i wielu różnym interpretacjom jest znakiem jego użyteczności. Taka jest natura tej bestii konceptualnej [conceptual beast] wieku cyfrowego i jednego z bardziej wymownych przykładów tego, co czynią aplikacje Web 2.0: zastępują autorytatywną wagę tradycyjnych instytucji wzrastającą mądrością tłumów. (Madden & Fox 2006, s. 1-2)

Minęły dwa lata od czasu, gdy „Time” docenił internautów i powstał powyższy raport Pew Internet. Popularność serwisów typu Web 2.0 wciąż wzrasta, choć można widzieć w tym procesie „efekt śnieżnej kuli”, zaprojektowany przez marketing koncernów telekomunikacyjnych, i ożywiony przez wywołany przezeń marketing szeptany, a nie ― świadomy ruch obywatelski internautów. Web 2.0 przyciąga zarówno użytkowników, jak i ― coraz częściej ― badaczy procesów społecznych. Dotyczy praktycznie wszystkich dziedzin życia, zwłaszcza takich, które ― jak na przykład turystyka ― związane są z wyszukiwaniem informacji, zarówno nieoficjalnych, jak i komercyjnych (Maj 2008). Warto przyjrzeć się bliżej omawianym tendencjom i zapytać o skutki kulturowe rozwoju Sieci partycypacji, rekomendacji, folksonomii, „wikinomii” (Tapscott & Williams 2007) i wikiwiedzy.

W badaniach wykorzystania Internetu przez społeczeństwo amerykańskie prowadzonych na przestrzeni ostatnich lat przez Pew Internet & American Life Project dostrzec można wzrastającą aktywność użytkowników, związaną z kreatywnym wykorzystaniem potencjału Web 2.0, polegającym nie tylko na amatorskiej twórczości i tworzeniu sieci społecznych, ale także na funkcjonalizacji Web 2.0 w postaci biznesu, edukacji czy indywidualnych poszukiwań określonych informacji. Internet traktowany jest jako źródło wiedzy naukowej, czy też medium pomagające rozwiązywać problemy (źródło pierwszej pomocy w kwestiach zdrowotnych, biznesowych, informacyjnych etc.). W badaniach Pew Internet ze stycznia i lutego 2006 roku 87 % respondentów wskazało, że Internet stanowi dla nich główne narzędzie badawcze, 34 % badanych przyznało, że przede wszystkim w Sieci szuka informacji naukowych, a 67 % uznało, że gdyby potrzebowało takiej informacji ― szukałoby jej najpierw w Sieci (Horrigan 2006, s. 3-4). Wzrost wpływu społecznego tendencji związanych z Web 2.0 widoczny jest zwłaszcza w aktywności nastolatków, którzy traktują Sieć przede wszystkim jako środowisko interakcji społecznej i publikacji własnej twórczości, a zatem forum autoprezentacji i ekspresji. Zauważono przy tym wyraźny wzrost popularności w tej grupie serwisów typu user-generated content ― w 2007 roku korzystało z nich 64 % amerykańskich nastoletnich internautów, którzy stanowią 93 % ogółu nastolatków w USA (Lenhart, Madden, Macgill, Smith 2007, s. 2). Raporty dotyczące dorosłych użytkowników Sieci wskazują, że trend nie ominął również starszych pokoleń, nawet w wieku postprodukcyjnym. Jak wskazują Madden i Fox, opierając się na ilościowych analizach komparatystycznych dokonanych przez firmę badawczą Hitwise, zmiana z Web 1.0 na Web 2.0 nie dotyczy czynności i celów wykorzystywania Sieci, ale polega na „uspołecznieniu” serwisów oferujących określone usługi i na wykorzystaniu tradycyjnych sposobów użycia Sieci, takich jak wzmacnianie więzi społecznych (Madden & Fox 2006, s. 3-5).

Zastanawiając się nad podstawowymi dla współczesnej Sieci kwestiami społecznej transmisji znaczeń i rozwoju nowych strategii komunikacyjnych, w tym takich, które modelują i redefiniują znaczące dla kultury pojęcia „wiedzy”, „inteligencji”, „mądrości” i „autorytetu”, warto wrócić do korzeni idei Web 2.0, wyznaczonych przez O’Reilly’ego w szczegółowej analizie tranformacji medium. W perspektywie antropologicznej istotną cechą Web 2.0 jest zwłaszcza „zbieranie zbiorowej inteligencji” (O’Reilly 2005, s. 2-3). Oznacza to przede wszystkim oddanie inicjatywy w ręce użytkowników ― konsumentów, którzy generują treści serwisów ― stając się tym samym prosumentami. To ilość i jakość hiperlinków (Google PageRank, blogosfera), ilość znaczników nadanych przez użytkowników (Flickr, Del.icio.us, Blogger etc.) czy popularność danych treści (YouTube, Vimeo, DotSub, Overmundo, Blogger, WordPress, MySpace etc.), produktu (eBay, Amazon, Hostelworld etc.), oprogramowania (zwłaszcza open source) czy serwisu (Wikipedia, Wikitravel, Couchsurfing etc.) decydują o jego wartości. O’Reilly zauważa, że usługi Web 2.0 nie potrzebują marketingu, wykorzystują bowiem społeczną popularność i rekomendacje usług, serwisów i produktów, dokonywane dobrowolnie przez użytkowników. „Kluczem do dominacji rynku w erze Web 2.0 jest sieć, będąca efektem udziału użytkowników.” (O’Reilly 2005, s. 2)

Serwisy społecznościowe, takie jak MySpace, FaceBook, Bebo, YouTube, Flickr, Digg i inne, umożliwiają nie tylko komunikację, ale przede wszystkim prezentację i publikację indywidualnych profili i kreacji różnych treści ― a zatem implikują społeczną interakcję i tworzenie więzi społecznych w oparciu o podobieństwa profilu psychologicznego, gustów i zainteresowań. Nowa formuła serwisów rozszerza możliwość kreowania i redagowania treści przez użytkowników, wymuszając aktywizację w sferze komercyjnej, wykorzystując potencjał partycypacji i sprawnie zamieniając ruch w serwisie na dochody. Z drugiej strony Web 2.0 zmusza działające w Internecie firmy do weryfikacji własnej polityki dostarczania informacji i otwarcia się na opinię publiczną. Skala społecznego zainteresowania usługą, produktem czy marką, a także ocena wystawiana przez użytkowników w procesie peer review decyduje o biznesowym krachu lub sukcesie.

Dla użytkownika Web 2.0 oznacza natomiast przejście od percepcji stron prywatnych (trudnych do edycji) do aktywnego blogowania (prostej edycji wpisów). Pośrednio chodzi także o przejście od taksonomii do folksonomii ― waga informacji zależna jest nie od decyzji odgórnych czy logiki systemowej, lecz od poszczególnych wyborów użytkowników, ich subiektywnych preferencji oraz sposobów kategoryzacji wiedzy. Istotna staje się opinia innych użytkowników-konsumentów na temat usług i produktów oraz ich ocena (system rekomendacji i peer review) lub samo ulotne zainteresowanie, które zostaje symbolicznie „zamrożone” (popularność i „przepływ wokół produktu” ― jak nazywa to Amazon ― stanowią miernik sukcesu produktu). Mowa tu o „mądrości tłumów” i o dynamizacji procesu dostępu do informacji (RSS) oraz egalitaryzmie w dostępie do wiedzy i społecznej kreacji znaczeń (wiki).

Folksonomia jako system klasyfikacji i kategoryzacji wiedzy wydaje się stanowić przeciwieństwo taksonomii. Znaczniki nadawane w procesie social bookmarking, social tagging i social networking stanowią zarazem prywatne, jak i społeczne sposoby porządkowania świata sensów, metody negocjacji znaczeń i elementy gry społecznej. Specyficzne działania związane z nadawaniem znaczników (tagów) polegają w istocie na takim opisywaniu treści, by ułatwić ich selekcję, odnalezienie i ewaluację w jak najkrótszym czasie.

Doskonałym przykładem funkcjonowania folksonomii jest serwis Del.icio.us, który służy społecznemu oznaczaniu treści w Sieci i publicznemu udostępnianiu zakładek. Interesujące serwisy internetowe opisywane są przez użytkowników za pomocą prywatnych i subiektywnych znaczników przynależących do różnych kategorii, prezentowanych w serwisie w postaci chmur tagów, ułatwiających wyszukiwanie tematyczne oraz statystyczne (ocena popularności). Paradoksalnie, ten niezwykle subiektywny system opisu jest społecznie użyteczny ― jest bowiem intuicyjnie czytelny dla innych użytkowników. Spowodowane jest to tym, że ludzie posługują się podobnymi kategoriami poznawczymi, a także ograniczonym zakresem strategii porządkujących rzeczy i informacje. David Weinberger uważa, że strategii tych uczymy się, porządkując świat wokół nas, począwszy od przestrzeni domowej, po przestrzenie służące przechowywaniu wielu towarów i ich konsumpcji (Weinberger 2007, s. 10-11).

Folksonomie stanowią zatem systemy porządkujące treści dzięki podświadomym intersubiektywnym zasadom porządkowania, funkcjonującym w kulturze. Warto zauważyć, że folksonomie są w istocie subiektywnymi reprezentacjami porządku edukacyjno-wychowaczego, właściwego dla danej kultury i kręgu cywilizacyjnego. Folksonomia zawiera jednak także element reprezentacji wiedzy potocznej, co z perspektywy tradycyjnej nauki stanowi jej istotny mankament jako alternatywnego systemu porządkowania informacji. Należy dodać, że aspekt wpływu kultury na poszczególne typy systemów porządkujących typu folksonomicznego wymaga jeszcze dalszego rozpoznania i badań komparatystycznych.

W eseju poświęconym przejściu od taksonomii do folksonomii, David Weinberger zauważa, że porządek obiektywnie logiczny wywodzi się z tradycji Arystotelesowskiej, w której przeświadczenie o jednoznaczności wiedzy, a zatem również o precyzji i obiektywizmie dostępnych klasyfikacji było niezachwiane (Weinberger 2005, s. 76). Pewność ta sprowadzała się do „zasady pojemnikowej”: znając przynależność danej rzeczy do określonej kategorii, możemy zawsze opisać jej cechy w odniesieniu do całości systemu (a zatem także określić, jakich cech nie posiada). Tradycja ta zrodziła takie taksonomie, jak biblioteczny system dziesiętny Deweya, Linneuszowską systematykę gatunków roślin, Darwinowskie drzewo życia, czy też tablicę pierwiastków chemicznych Mendelejewa.

Rozwój Sieci ukazuje jednak mniej przejrzystą naturę rzeczy ― jak twierdzi Weinberger ― Sieć wymaga alternatywnego systemu porządkowania informacji, porządku, który wydaje się być raczej w tradycyjnym rozumieniu chaosem. Sam Weinberger opisuje go jako messiness, a zatem jako nieład czy bałagan, stan pewnej niesubordynacji rzeczy i pojęć wobec przestrzeni geograficznej, badź kognitywnej (Weinberger 2005, s. 76-78). A zatem folksonomia oznacza pewne pomieszanie kategorii potocznych z kategoriami przyswojonymi w procesie edukacji (na podstawie lektury i percepcji). Weinberger zastanawia się, jakimi metodami porządkującymi posługujemy się w życiu codziennym, by dojść do wniosku, że ― podobnie jak w Sieci, układamy pozornie nieprzystające elementy w logiczne ciągi, wykorzystując przy tym kilkanaście wzorów i kategoryzacji. Dotyczy to w takim samym stopniu procesu segregacji ubrań przeznaczonych do prania, jak i książek na półkach domowej biblioteki czy informacji zgromadzonych na twardym dysku komputera osobistego (Weinberger 2005 & 2007).

Należy dodać, że messiness, pojmowana jako nowy porządek właściwy Sieci, wynika z samej natury sieciowości ― a zatem stosuje się do praw matematycznych właściwych dla wszystkich systemów tego typu. Oznacza to, że z czasem chaos ulegnie uporządkowaniu i regulacji pod wpływem wielu aktów oznaczania treści przez użytkowników (Barabasi 2002). Dotyczy to jednak przede wszystkim folksonomii szerokich (broad folksonomies), czyli takich systemów, w których sensy (tagi) generowane są przez znaczną grupę osób posługujących się własnymi słownikami i kategoriami, ale w sposób, który pozwala innym na korzystanie z tych słowników i kategorii. Oznacza to, że opisy muszą dotyczyć treści ogólnie dostępnych do wyszukiwania oraz, że słowniki wykorzystywane przez poszczególne osoby posiadają wspólne elementy (Vander Wal 2005). Teoretycznie treści można zatem tagować na wiele różnych sposobów, podstawowym warunkiem jest jednak stosowanie kategorii społecznie zrozumiałych. Oznaczaniu musi zatem przyświecać idea tworzenia „inteligencji otwartej” (de Kerckhove 2001). Serwis Del.icio.us jest przykładem właśnie takiej szerokiej folksonomii, nakierowanej na wymianę wiedzy o zasobach Sieci.

Nieco inny charakter ma porządek wiedzy w różnych wiki oraz w Wikipedii i jej siostrzanych projektach. Nie można tu mówić o wiedzy potocznej, choć z całą pewnością jej elementy przenikają do treści ― choćby na poziomie wyboru tworzonych haseł czy opisywanych problemów, istotnych dla danej grupy autorów. Wikiwiedza jest jednak przede wszystkim wiedzą społeczną, powstającą w procesie dialogu społecznego i negocjacji znaczeń (Maj 2007). Istotna jest świadomość tworzenia wspólnego archiwum i procesualnego charakteru powstawania wiedzy. Można mówić wręcz o świadomości konstruktywistycznej, zwłaszcza w takich środowiskach, jak wikipedyści, wikipodróżnicy czy eksperci tworzący profesjonalne wiki. Problem relewancji wiedzy i jej dyskusyjności związanej z aktami wandalizmu lub rozwojem danej dyscypliny również wzmaga tę świadomość.

Wikiwiedza zawiera jednak elementy zarówno folksonomii, jak i tradycyjnych taksonomii, które dziedziczy choćby ze względu na cechy gatunkowe (encyklopedia). Podobnie można postrzegać hierarchiczny układ kompetencji i monitoring społeczny, które składają się na obecny tu system nadzoru nad treściami. Są jednak także pewne podobieństwa pomiędzy porządkiem wiki i folksonomią ― w obydwu przypadkach korpus wiedzy powstaje na bazie zainteresowań i spontanicznych decyzji poszczególnych użytkowników. Obydwa porządki wynikają także z działań oddolnych i zdecentralizowanych, opartych na ideologii konstruktywistycznej, dobrej woli, chęci współpracy i hojności użytkowników. Jak ujmuje to Weinberger (2005, s. 77), „najlepsze definicje są dwuznaczne” ― porządek Sieci powinien wzbudzać świadomość wielości dyskursów oraz ciekawość.

Zjawiska zwane Web 2.0 zmieniły znacząco nie tylko samą Sieć, ale i jej społeczne przeznaczenia. Inne są dziś także metafory związane z Internetem, przestrzeń informacji postrzegana jest w sposób bardziej precyzyjny i mniej metafizyczny, niż w poprzedniej dekadzie. Jak zauważają Mary Madden i Susannah Fox (2006, s. 6), metafory miasta, sąsiedztwa i stron domowych (np. Geocities) zastąpione zostały w Web 2.0 przez metafory osoby (profile, blogi i linki do multimediów), co można zaobserwować zwłaszcza w serwisach społecznościowych, których prekursorem pod tym względem był portal MySpace.

Z antropologicznego punktu widzenia interesująca wydaje się także zmiana rozumienia Sieci, jaka dokonała się na przestrzeni ostatniej dekady. Pośrednio dzięki procesom Web 2.0 postmodernistyczna metafora Sieci jako kłącza została zastąpiona konstruktywistyczną metaforą Sieci jako mapy metra (Maj & Derda-Nowakowski 2008, s. 6-7). Można zauważyć tu postępującą racjonalizację metafor operacyjnych, stosowanych do opisu istotnych dla kultury pojęć ― w tym wypadku zarówno medium, technologii, jak i środowiska komunikacji. Myślenie o Internecie wiąże się z wyobrażeniem przestrzeni poznawczej ― nastąpiła jego ewolucja od kosmicznej nieskończoności ku przestrzeni codziennej komunikacji, możliwej do ogarnięcia, również dzięki społecznie wyznaczanym drogowskazom w postaci tagów, tworzonych zgodnie z licznymi folksonomiami i wikiporządkami.

Bibliografia:

Barabasi Albert-Laszlo 2002, Linked ― The New Science of Networks, Cambridge, MA, Perseus Publishing.

Grossman, Lev 2006, ‘Time’s Person of the Year: You’, w: Time [online], 13 December, pozyskano: 17 kwietnia 2007, URL: <http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html>.

Horrigan, John B. 2006, The Internet as a Resource for News and Information about Science, Pew Internet & American Life Project, 20 November [raport], pozyskano 15 czerwca 2008, serwis internetowy Pew Internet & American Life Project, URL: <http://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Exploratorium_Science.pdf>.

Keen, Andrew 2007, Kult amatora. Jak Internet niszczy kulturę, przeł. M. Bernatowicz, K. Topolska-Gharini, Warszawa, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Kerckhove de, Derrick 2001, Inteligencja otwarta. Narodziny społeczeństwa sieciowego, przeł. A. Hildebrandt, Warszawa, Mikom.

Lenhart, Amanda, Madden, Mary, Macgill, Alexandra R., Smith, Aaron 2007, Teens and Social Media, Pew Internet & American Life Project, 19 December [raport], pozyskano 15 czerwca 2008, serwis internetowy Pew Internet & American Life Project, URL: <http://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Teens_Social_Media_Final.pdf>.

Lessig, Lawrence 2005, Wolna kultura, przekład zbiorowy, Warszawa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Madden, Mary & Fox, Susannah 2006, Riding the Waves of „Web 2.0”, Pew Internet & American Life Project, 5 October [raport], pozyskano: 15 czerwca 2008, serwis internetowy Pew Internet & American Life Project, URL: <http://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Web_2.0.pdf>.

Maj, Anna & Derda-Nowakowski, Michał 2008, ‘Cyber-communities in Their Quest for Free Culture. User-generated Content Portals in the Anthropological Perspective’, w: Riha, Daniel (red.) Visions of Humanity in Cyberculture, Cyberspace and Science Fiction, Oxford, Inter-Disciplinary Press[eBook], URL: <http://www.inter-disciplinary.net/publishing/idp/ebooks.htm>.

Maj, Anna 2007, ‘Konstruktywizm społeczny jako ideologia społeczeństwa sieciowego’, w: Kamińska-Szmaj, Irena, Piekot, Tomasz, Zaśko-Zielińska, Monika (red.), Oblicza komunikacji 2: Ideologie w słowach, gestach i obrazach, seria: Język a komunikacja, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski [w druku].

Maj, Anna 2008, Media w podróży, Katowice, Wydawnictwo Naukowe ExMachina.

O’Reilly, Tim 2005, ‘What is Web 2.0. Design Patterns and Business Models for the Next Generation of Software’, w: O’Reilly News [online], 30 września, pozyskano: 2 września 2007, serwis internetowy O’Reilly, URL: <http://oreillynet.com/pub/a/oreilly/tim/news/2005/09/30/what-is-web-20.html>.

Tapscott, Don & Williams, Anthony D. 2007, Wikinomics: How Mass Collaboration Changes Everything, New York, Atlantic Books.

Wal, Thomas Vander 2005, ‘Explaining and Showing Broad and Narrow Folksonomies’, w: Personal InfoCloud, [blog], URL: <http://www.personalinfocloud.com/2005/02/explaining_and_.html>.

Weinberger, David 2005, ‘When Things Aren’t What They Are’, w: Schöpf, Christine, Stocker, Gerfried (red.), Hybrid – Living in Paradox. Ars Electronica 2005, Linz, Hatje Cantz.

Weinberger, David 2007, Everything is Miscellaneous: The Power of the New Digital Disorder, New York, Times Books.