Archiwum dla Marzec 2009

Translations of Liberty. Internet as Communication Tool in the Anthropological Perspective

[współautor: Michał Derda-Nowakowski]

Test został wygłoszony na IIIrd Global Congress International American Studies Association (IASA), „Trans/American, Trans/Oceanic, Trans/lation”, Lizbona 20-23 września 2007, IASA i Faculdade de Letras, Universidade de Lisboa (Portugalia)

The predominant objective of the anthropology of new media, a specific and rather new research area, is to indicate and analyze social interactions on the Web and its various cultural implications. The Internet is nowadays the most interesting area of informal—but still organized in a specific, both technologic and narrative way—communication.

Being media anthropologists highly interested in various acts of communication, we consider these networked micro-narrations to be the fundamental source of the anthropological research in the globalizing world. On the Internet there appears a problem similar to the one present in the traditional field work—how to observe human expressions regarding obstacles described by Bronislaw Malinowski in his diary years ago (Malinowski 1967). Nowadays to be a “participant observer” means to become a user of new technologies, or even more—to become an active user and a co-creator of new media.

The Internet is often regarded as the natural environment of pop-culture. However, the analysis of informal narrations on the Web enables us to treat this platitude of understanding the medium as a serious misinterpretation. In the anthropological perspective the Internet is a real space of symbolic exchange and the most important way of contemporary communication.

The problem is that the Internet is in fact the American technology. Each medium has its own language which depends on the culture of its origin. Therefore, the fact that the Internet is the American technology results in various forms of representation of American ideologies in the medium. This is a unique form of colonialism which can be regarded as a positive process. In the case of Internet—the American Dream as a cultural and economic myth has been reconstructed and instantly deconstructed. The language of the Internet is based on libertarian ideologies and the necessity of “connective” (De Kerckhove 1995) exchange of senses and data.

The architecture of intelligence is the architecture of connectivity. It is the architecture that brings together the three main spatial environments that we live in and with today: mind, world and networks. […] The appearance of cyberspace which is supported by Internet and the World Wide Web invites us to reconsider the previous two kinds of space we had become accustomed to. (De Kerckhove 2001, 7).

One may ask if technology itself can provoke libertarian tendencies or whether the process of technological development leads to the form of technology aimed to offer a new area of freedom. Never ever before—even on ancient Agora—has such an open and transformable sphere of human communication existed. The space of freedom can be seen differently. For extreme libertarian communities the freedom of the Net should be infinite. For those who as Electronic Frontier Foundation develop from libertarianism to liberalism—it should be strengthened as much as it is possible but without breaking the law. On the other hand, the law should evolve. The problem is that people need to rebuild their understanding of the social contract. From the beginning of the Internet, and especially after the 11th September, the visible tendency is that the US and EU governments try to control the Web on behalf of the mission of defending citizens from both defined and undefined threats. Never before in a normal democratic political system has an authority controlled private or informal communication process. Citizens used to be free to think whatever they liked. Nowadays such thoughts are registered by the mythologized Intelligence Systems Echelon and Carnivor and can be the fundaments of suspicions or even accusations directed toward a citizen. Therefore, the sphere of informal communication is interfering with the official discourse—to the detriment of privacy. This is the official translation of liberty.

However, there exist alternative translations. The Net, founded as a space of open exchange of data rapidly became the space of overuse of the freedom. The belief in perfect user—stemming from the Rousseauvian idea of man—has been undermined by the multiple acts of electronic violence. One of the most radical organizations defending the rights of citizens on the Web—Electronic Frontier Foundation—has come to the conclusion that the innocent user is not existing, and in fact this idea has been a kind of a myth of cyber society (EFF website [1]). Therefore, the necessity for the networked society is to provide rules and limitations of liberty. The early individualism of the Web is now replaced with social activities on various levels.

From the Internet to the iPod, technologies are transforming our society and empowering us as speakers, citizens, creators, and consumers. When our freedoms in the networked world come under attack, the Electronic Frontier Foundation (EFF) is the first line of defense. EFF broke new ground when it was founded in 1990—well before the Internet was on most people’s radar—and continues to confront cutting-edge issues defending free speech, privacy, innovation, and consumer rights today. From the beginning, EFF has championed the public interest in every critical battle affecting digital rights. (EFF website [2])

But the Web is, first of all, its users. Today the dream of Ted Nelson, the inventor of hypertext, is beginning to fulfill at last (Nelson 1966). The Internet content is nowadays not the collection of static, linked data but the dynamic knowledge construction being constantly rebuilt or remixed by Internet users. “Social networking” seems to be now the indicator of participating in contemporary information society. This participation results in users’ tendency to share their knowledge, in activities of discursive type, but first and foremost, in transmission of the concept of common influencing and changing the paradigm of intellectual property.

On one hand the popularity of projects like Wikipedia indicates the importance of social communication and collective construction of knowledge. This kind of “connectedness” is in a vivid contrast to pop-cultural transmission of senses. The idea of Wiki or Creative Commons is fundamental for “understanding media” (McLuhan 1964) nowadays. “Wiki” means that knowledge is created in an open electronic environment and anyone can become the creator of encyclopaedia (Wikipedia [1]). It means as well that knowledge is distributed quickly and directly to interested groups and can become the object of discussion. Knowledge is therefore a social construct and depends on the level of engagement in sharing and communicating—it is in fact a process of dialogue. Openness is here a kind of freedom and ability to control the discourse. Discussions and votings are the basic rules of common monitoring of the content. Authorship is thus the power of sharing knowledge, not keeping the position of authority. “I write about things I am fond of because then I know that I won’t come a cropper and I search for even more passionate fans and I infect them with the mem of developing Wikipedia” (Wikipedia [2]).

These ideas correspond with Peter Berger’s and Thomas Luckmann’s meaning of social constructivism (Berger, Luckmann 1966). Ideas expressed by Wikipedians are clearly showing constructivist consciousness of this community—where leading ideas are to build the social construct of human knowledge of a particular time in an appropriate form and with all consequences. Society is regarded by Berger and Luckmann as the product of communication and interaction. They claim that objective reality is always a social construct, the result of inter-human connections, and that man is a social construct as well. This implies the mutual dependency between an individual and a society. Creators of Wikipedia are aware of these problems, and the product they are creating is regarded by them as a kind of process of negotiation of senses.

Wikipedia is both the product and the process. It may seem at the moment not to be very valuable as a product but it is now a very promissing process, which is continuously developing and which has quite a big chance to become a valuable product. It’s worth to remember that the nature of the Wikipedia process is that the continuous growth is connected not only with the quantity of articles but with their quality as well. Each article is being continuously changed and improved, so it has a chance to become really perfect in the end. Usual encyclopaedias are already finished products and a once written entry doesn’t have the chance to be improved. (Wikipedia [3])

The idea of Wiki is used not only to create encyclopaedia. It serves as well to construct bases of knowledge by groups of experts. Technologies of Wiki are used for example in very complex procedures connected with design of web applications. In this discipline knowledge is often disseminated and the only way to gather it is to combine the ideas of a specific group of people possessing different competences and experience on the subject. However, such Wikis are not available for external users. This is the continuation of former economic order where the knowledge is the consumer goods. Wikipedia is—in opposition to closed analogue and digital knowledge networks—the tool of decommercialization of human knowledge. Moreover, this is a non­political idea and its principal purpose is to participate in the process of common and independent semiotic mapping of the world.

Creative Commons is another idea extremely important for “understanding media” in networked contemporariness. It revolutionizes the way of thinking of property, especially intellectual. Lawrence Lessig understood that culture development means remixing its contents freely, operating on masterpieces of previous epochs, rebuilding and reconfiguring texts and images of both well known and forgotten artists (Lessig 2004). Creative Commons movement works in opposition to American system of law-protected knowledge distribution. Paradoxically, it is also an American idea based on tradition of citizens’ liberty.

(…) for almost half of our tradition, the “copyright” did not control at all the freedom of others to build upon or transform a creative work. American culture was born free, and for almost 180 years our country consistently protected a vibrant and rich free culture. (…) Free cultures, like free markets, are built with property. But the nature of the property that builds a free culture is very different from the extremist vision that dominates the debate today. Free culture is increasingly the casualty in this war on piracy. In response to a real, if not yet quantified, threat that the technologies of the Internet present to twentieth-century business models for producing and distributing culture, the law and technology are being transformed in a way that will undermine our tradition of free culture. The property right that is copyright is no longer the balanced right that it was, or was intended to be. The property right that is copyright has become unbalanced, tilted toward an extreme. The opportunity to create and transform becomes weakened in a world in which creation requires permission and creativity must check with a lawyer. (Lessig 2004, 172-173)

Creative Commons fundaments can be found in the concept that each artistic creation can be free or open to remix if its author allows other people to do this (CC website). Instead of closing an art piece in a gallery armored with alarm systems and protected by guards and lawyers specialized in copyright—authors can distribute their works freely and without restrictions or with some only. The change is significant—authors often feel imprisoned by the law which disrupts contact with the audience. The aim is to free contemporary electronic culture. Lessig claims that a free culture can develop faster than a closed one—which is positive both for artists and recipients (Lessig 2004). What is also important, in this kind of interaction artistic (and economic) goals are gained as the transmission of senses and creating of the social construct is accelerating. Creative Commons lets artists leave mediators and distribute the art directly to the audience. This kind of activity provokes of course strong disapproval among lawyers and media owners.

This is why Web 2.0 open projects like Creative Commons or Wikipedia can be regarded as a global proliferation of democracy. This seems to be a paradox as the dissemination of democracy—worked out mainly by American diplomacy—was a very important element of the development of modern societies up to “the end of history.” However, the side effects of this process can still be observed. Currently societies stand on the edge of the next step: Internet indicates a new way. What does it mean?—As Derrick de Kerckhove says, “the problem is the Internet has the room for everything” (De Kerckhove, Maj, Derda-Nowakowski 2006). The development of democratic tendencies means that the term “democracy” becomes open to the metamorphosis of the meaning. Today, the broadcast of information cease to be managed only by media corporations—the second important power is “the blogging world”. Although it does not mean that corporations will fall or dissappear (not at all, in fact they are even better than ever before), it means that they are no longer the only power distributing senses. To paraphrase Lessig’s term—commons became creative.

The other important fact is that the Internet is today the most powerful tool to collect knowledge and retain memory of mankind. Projects such as Internet Archive put emphasis on the storing aspect of the Web. It is not simply a digital library or museum—the logic of this storage is different from the traditional one. This idea is to ensure the open access to cultural heritage on both levels of canon texts and informal narrations. This is the translation of freedom from the perspective of the mankind memory.

The Internet Archive is working to prevent the Internet – a new medium with major historical significance – and other “born-digital” materials from disappearing into the past. Collaborating with institutions including the Library of Congress and the Smithsonian, we are working to preserve a record for generations to come. Open and free access to literature and other writings has long been considered essential to education and to the maintenance of an open society. (IA website)

On one hand the Internet is the biggest archive of semiosis, and on the other—its main problem is the usability of enormous amount of accessible data. David Weinberger suggests that the Web is contradicting the Aristotelian order of things (Weinberger 2005, 76-78). In fact he means Web 2.0 and the order of folksonomy (in opposition to taxonomy). Messiness, which is according to him a kind of structuring power of the Internet, seems to be important for the contemporary Web influenced by so-called “social tagging.” Weinberger emphasizes the variability and multiplicity of possibilities of the human reordering of things by the action of an individual tagging. Therefore, the Web logic is indicated by:

Links, not containers: A page is what it points to.
Multiple tags, not simple meanings: A thing gains more meaning by having multiple local meanings.
Messiness, not clean order: The best definitions are ambiguous. (Weinberger 2005, 77)

In this approach “the most webness” (De Kerckhove 1995) seem to be services such as Flickr or, where possibilities of tagging and bookmarking data are almost infinite. Social bookmarking means giving some ideas of interpretation of the particular texts of culture and linking them with the network of other ideas. Hence, construction of inter-semiotic network is beginning. becomes a data base of recommended content of the Net—according to its users and regarding the folksonomic order. Flickr gives the possibility to store, publish and exchange photos and to discuss on this subject by blogging or placing notes on images. There is also a possibility of tagging and geo-tagging photos and of creating ambiguous definitions of the world.

But social networking is not limited to such services. MySpace or FaceBook show an individual aspect of Internet mediated communication. Bursts of self-expression exposed here seem to reach exorbitant scale and provoke the proliferation of communicational activity. The Web repository connects the cultural heritage with the contemporariness and with—the most interesting from the anthropological point of view—the sphere of informal or even intimate narrations.

On the other hand projects like Internet Archive try to direct the group energy rather towards common work, not play or talk. Internet Archive is the space where the Web becomes a value in itself and where all texts of culture are treated as a kind of priceless source of knowledge, important as the element of cultural memory of the mankind. Moreover, Internet Archive with its Wayback Machine gathers past memories of the Web—old versions of web pages, early search engines etc. This is a fragment of a dynamic museum of electronic culture. It preserves the Web from being forgotten (IA website). Vilem Flusser suggests that the cultural memory is even more important than the genetic one (Flusser 1999). Cultural memory enabled people to contradict the natural order of things in the world where the information tends to fall into oblivion, simply disappears. Internet Archive is therefore marking significant points of electronic culture to let it exist in the future.

The described American projects produce communities of net-activists who work on the creation of rules of the electronic society in general. However, they are not working chaotically—they respect procedures, create structures and standards. This kind of common creation means obeying laws of the language and keeping the neutral point of view, following rules of publishing, public monitoring of the content and discrediting inappropriate behaviors. Therefore, this is a social control of the content and of other citizens, and thus—the activity of forming a new knowledge and society. This idea is in fact a kind of a new myth connected with the ideal of the Web and the better new humanity cooperating in the name of common benefit. This myth is the most important translation of American freedom into the environment of electronic culture.

Today the Web becomes the area of bricoleurs. This phenomenon, in which social portals are playing the most important role, is called the Web 2.0 (O’Reilly). However, Wikipedia is the opposition to the spontaneous and informal activities of bloggers or taggers. This is a kind of Web meta-reflection concentrated on searching the directions of development of the socially constructed discourse on the Web. This is a kind of the official language of net communities.

On the other hand, the so-called “social bookmarking” or “social networking” are in fact realizations of Derrick de Kerckhove’s dream of global human “connectivity” or “connectedness” (De Kerckhove 1995), the idea which was expressed earlier to some extent by Marshall McLuhan. Even if “the global village” is only a theoretic concept of humanity deprived from traditional way of living, the Internet is the first medium of real social collaboration. Translations of cultural paradigms are fundamental for this process.

Berger, Peter L., and Thomas Luckmann. The Social Construction of Reality: A Treatise its the Sociology of Knowledge. Garden City, New York: Anchor Books, 1966.
Creative Commons official website. 14 April 2007.
De Kerckhove Derrick. The Skin of Culture: Investigating the New Electronic Reality. Ed. Christopher Dewdney. Toronto: Somerville House Publishing. 1995.
De Kerckhove, Derrick. “Network Art and Virtual Communities.” Parallel Gallery and Communication Journal. Art Futura 1995.
De Kerckhove, Derrick. The Architecture of Intelligence: The Information Technology Revolution in Architecture. Basel-Boston-Berlin: Birkhauser, 2001.
De Kerckhove, Derrick, and Anna Maj, and Michal Derda-Nowakowski. “Discourses on Culture, Media and the Anthropology of the Web. Conversation with Derrick de Kerckhove.” Netlore. Media/Anthropology/Design 2006, no. 1-2.
Electronic Frontier Foundation website [1]. 2 September 2007.
Electronic Frontier Foundation [2]: About. 2 September 2007.
Flusser, Vilém. “Memories.” Ars Electronica Facing the Future. A Survey of Two Decades. Ed. Timothy Druckerey. Massachusetts-London: The MIT Press and Cambridge, 1999. p. 202-206.
Internet Archive: About IA. 14 April 2007.
Lessig, Lawrence. Free Culture: How Big Media Uses Technology and the Law to Lock Down Culture and Control Creativity. New York: Penguin Press, 2004.
Malinowski, Bronislaw. A diary in the strict sense of the term. Preface Valetta Malinowska. Introduction Raymond Firth. Translated [from Polish] Norbert Guterman. Index of native terms Mario Bick. London: Routledge & K. Paul, 1967.
McLuhan, Marshall. Understanding Media. The Extensions of Man. New York: McGraw-Hill, 1964.
Nelson, Ted. Hypertext Notes: Ten Brief Essays on Hypertext Forms (circulated in manuscript), 1966.
O’Reilly, Tim. “What is Web 2.0. Design Patterns and Business Models for the Next Generation of Software.” O’Reilly News, 30 September 2005. 2 September 2007.
Weinberger, David. “When Things Aren’t What They Are.” Hybrid – Living in Paradox. Ars Electronica 2005. Ed. Ch. Schöpf, G. Stocker, Linz: Hatje Cantz, 2005.
Wikipedia [1]: About. 14 April 2007.
Wikipedia [2]: Deklaracja Przykuty. [Przykuta’s Declaration]. Translated [from Polish] Anna Maj. 14 April 2007.
Wikipedia [3]: Nasza odpowiedz na krytyke. [Our Response to Criticism]. Translated [from Polish] Anna Maj. 14 April 2007.


Konstruktywizm społeczny jako ideologia społeczeństwa sieciowego

Tekst został wygłoszony na konferencji „Oblicza komunikacji 2: Ideologie w słowach, gestach i obrazach”, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 16–17 kwietnia 2007 [publikacja w druku].

Konstruktywizm społeczny (zwany też konstrukcjonizmem społecznym), spopularyzowany w socjologii przez Petera Bergera i Thomasa Luckmanna w książce The Social Contruction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge, traktuje rzeczywistość społeczną jako formę świadomości. Autorzy piszą „Społeczeństwo jest produktem człowieka. Społeczeństwo jest obiektywną rzeczywistością. Człowiek jest produktem społeczeństwa” (Berger, Luckmann 1966: 61). Główna ich teza dotyczy percepcji rzeczywistości, opartej o subiektywne doświadczenie komunikacyjne jednostki, która buduje swój koncept rzeczywistości społecznej na podstawie wielokrotnych aktów komunikacji. Interakcje oparte są o istniejący i wciąż redefiniowany system struktur społecznych, a tym samym są w swej istocie zinstytucjonalizowane. Dotyczy to nie tylko form wiedzy naukowej czy komunikacji politycznej, ale także tego, co społeczeństwo uważa za zdrowy rozsądek, common sense. Właściwie można więc mówić tu o nieustannej interpretacji rzeczywistości społecznej, która dokonywana jest przez wszystkich członków danego społeczeństwa. Może być to interpretacja w pełni świadoma, lecz najczęściej ma ona charakter przeciwny. Na taki charakter interakcji społecznych wpływa zwłaszcza podświadoma obiektywizacja subiektywnego postrzegania faktów społecznych. A zatem ludzkość komunikuje się, zapominając o transhistorycznym charakterze znaków, będących podstawą komunikacji. Tym samym każde pojęcie jest konstruktem społecznym i jako takie nie jest obiektywne, lecz przynależy do historii i tradycji danej społeczności, biorąc zeń swój początek. W tym sensie świat jest jedynie zbiorem reprezentacji tworzonych przez różne społeczności na własny użytek.

Świat zinstytucjonalizowany doświadczany jest jako rzeczywistość obiektywna. Ma swoją historię i poprzedza narodziny jednostki, nie jest więc dostępny jej biograficznemu wspomnieniu. […] Instytucje jako historyczne i obiektywne faktyczności jawią się jednostce jako niezaprzeczalne fakty. […] Można dodać, że tylko przekazanie świata społecznego nowej generacji (czyli internalizacja skutkująca socjalizacją) sprawia, że podstawowa dialektyka społeczna pojawia się w pełni. Inaczej mówiąc, jedynie z pojawieniem się nowego pokolenia można mówić o świecie społecznym. (Berger, Luckmann 1966: 59-61)

Centralnym punktem rozważań staje się tu zatem idea transmisji wiedzy rozumianej jako konstrukt społeczny czy wręcz produkt życia społecznego, efekt wielokrotnej reinterpretacji świata. Można widzieć w tym rodzaj socjologicznego relatywizmu, który przyjął się również na gruncie badań kulturowych, zwłaszcza historii idei i antropologii, ale też zaowocował powstaniem osobnej subdyscypliny – socjologii wiedzy. Jednak w kontekście rozważań nad społeczeństwem sieciowym to nie ten aspekt sukcesu teorii Bergera i Luckmanna okazuje się najistotniejszy. Konstruktywizm społeczny jest bowiem pierwszą teorią socjologiczną, która nie tylko funkcjonuje na zasadzie common sense, ale też zostaje podniesiona do rangi ideologii w społeczeństwie sieciowym, zwłaszcza w jego opiniotwórczych kręgach.

Wobec braku zgody badaczy co do jednoznacznego określenia zakresu pojęcia, jakim jest społeczeństwo sieciowe (Por. Castells 1996-1998; Bard, Soderqvist 2006; Mattelart 2004, Weinberger 2005), wagi nabierają badania nie o charakterze statystycznym, ale jakościowym – a zatem nie opisywanie częstotliwości czy nasilenia korzystania z medium, ale np. dominującej ideologii. I choć trudno mówić tu o jednej koncepcji wspólnej wszystkim użytkownikom Internetu, konstruktywizm społeczny jest ideą na tyle popularną w Sieci (i w dużej mierze uświadamianą), że można uznać go za ideologię dominującą we wspólnotach, które współtworzą sieć jako przestrzeń komunikacji i nastawione są autorefleksyjnie (tj. tworzą metateksty).

Ta konstruktywistyczna świadomość widoczna jest w działalności ruchów społecznych, koncentrujących się na wspólnym budowaniu wiedzy i rekonstrukcji pamięci ludzkości w formie elektronicznej bazy danych oraz na propagowaniu idei wolnościowych związanych z dostępem do informacji. Świadomość wspólnotowego kreowania znaczeń i chęć tworzenia oraz gromadzenia wiedzy dla dobra ludzkości, myślenie o człowieku w kontekście globalnym, pewnego rodzaju ekologizm w podejściu do przemyślanego budowania wspólnoty planetarnej są w Sieci szczególnie nośne ze względu na samą formę medium. Zdecentralizowany charakter Internetu staje się punktem wyjścia dla wszelkiego rodzaju ideologii propagujących zrównoważony rozwój ludzkości oraz demokratyzację komunikacji poprzez tworzenie możliwości technologicznego rozwoju społecznościom dyskryminowanym czy zacofanym gospodarczo (Traoré 2005: 126-129). Jednak konsolidujący jest tu głównie element wspólnego źródła wiedzy, tworzonego przez społeczeństwo dobra powszechnego, jakim są zasoby danych gromadzone w celu udostępnienia tego rodzaju archiwum wszystkim zainteresowanym. Z takiej perspektywy można postrzegać między innymi takie ruchy wolnościowe, jak Open Source czy Free Software Fundation oraz projekty służące budowaniu wspólnego archiwum ludzkiej pamięci, jak Internet Archive i Wayback Machine lub programy wyrównujące szanse cywilizacyjne takie, jak One Hundred Dollar Laptop (One Laptop Per Child). Walka o uwolnienie kodu jest tylko jednym z haseł głoszonych przez środowisko. Istotą działań powyższych ruchów jest świadome konstruowanie świata społecznego dla kolejnych pokoleń. Wiedza ma tu wartość nadrzędną, a jej transmisja jest celem działań wspólnotowych.

Wszystkie te zjawiska stanowią w istocie próbę odpowiedzi na problemy postawione przez Vannevara Busha w klasycznym już dziś tekście As We May Think. Bush już w 1945 roku zauważył problem nieadekwatności rozwoju wiedzy pojedynczego człowieka i całej ludzkości. Nierównomierność tempa przyrostu wiedzy w różnych dziedzinach, trudności z jej ogarnięciem oraz dyferencjacją informacji na użyteczne (natychmiast) i przydatne (w przyszłości) – to zjawiska, których szybkim rozwiązaniem miał być memex, maszyna pamięci – protokomputer podłączony do sieci innych memexów.

Nauka umożliwiła najsprawniejszą komunikację pomiędzy jednostkami; dostarczyła zapisu idei i umożliwiła człowiekowi manipulowanie i tworzenie ekstraktów z zapisu tak, by wiedza ewoluowała i przetrwała istnienie ludzkości, a nie tylko jednostki. Rośnie góra badań. Ale rosną też dowody na to, że jesteśmy dziś wciągani jak w bagno przez rozszerzającą się specjalizację. Poszukiwacz jest blokowany przez odkrycia i wnioski tysięcy innych badaczy – wnioski, których nie ma czasu pochwycić, a tym bardziej zapamiętać, gdy się pojawiają. A jednak specjalizacja staje się coraz bardziej niezbędna dla rozwoju, a wysiłek stworzenia mostu pomiędzy dyscyplinami jest podobnie powierzchowny. (Bush 1945)

Bush wskazywał na korzystanie z przestarzałych metod gromadzenia wiedzy, a rozwiązanie problemu widział w uporządkowaniu różnego rodzaju danych oraz w nieustannej wymianie wyników badań naukowych i dokonań artystycznych ludzkości za pomocą sieci memexów. Wskazywał na możliwe przyspieszenie postępu, gdy wiedza jest gromadzona w sposób przemyślany i jest dostępna dla wszystkich zaintersowanych i zdolnych ją interpretować oraz reinterpretować. Idea ta przypomina dzisiejszy Internet, zwłaszcza w trzech aspektach, o których Bush pisał następująco: „zapis, jeśli ma być użyteczny dla nauki, musi być ciągle rozszerzany (extended), musi być przechowywany (stored) i przede wszystkim musi być dyskutowany (consulted)” (Bush 1945). Internetowe zasoby powiększają się w szybkim tempie, są magazynowane chociażby dzięki wyszukiwarkom na czele z Google czy dzięki projektom typu Wayback Machine oraz są dyskutowane czy też konsultowane społecznie – i to na wielu poziomach, od pozycjonowania, przez dyskusje w Wikipedii, aż po social bookmarking (, Flickr, MySpace, YouTube, Blogger etc.). Każdy z tych procesów odnosi się bowiem do trybu selekcji wiedzy, a zatem może być uznany za pewien rodzaj głosu w sprawie tego, co ważne jest w sieci.

Komputery rzeczywiście pomogły w rozwiązaniu problemów akcentowanych przez Busha, sprzyjały jednak wytworzeniu jeszcze potężniejszej „góry badań”, niż kiedykolwiek wcześniej. Ludzkość generująca wiedzę w ilości przekraczającej zdolności poznawcze człowieka staje dziś – w epoce rozwiniętych potomków idei memexu – przed podwójnym problemem: selekcji informacji i kontroli wiedzy. Próby odpowiedzi na te problemy to projekty, których celem jest budowa konstrukcji ludzkiej pamięci kulturowej w formie elektronicznej. Wikipedyści dążą do stworzenia najpełniejszej encyklopedii w historii ludzkości (Wikipedia przekracza już dwukrotnie objętość Britanniki). Internet Archive tworzy współczesną wersję Biblioteki Aleksandryjskiej, niepodatnej jednak na spalenie czy inną formę zniszczenia (poprzez sieć niezależnych serwerów, kopiujących wzajemnie dane). Projekt Gutenberg udostępnia książki, które przeszły już do domeny publicznej, i które stanowią dziedzictwo ludzkości, w formie wielojęzycznej biblioteki klasyki literatury. Wayback Machine tworzy obrazy Internetu dla celów archiwizacyjnych przyszłych pokoleń. Wspólnotowe gromadzenie wiedzy i umiejętne jej porządkowanie wymaga jednak specyficznych metod pracy.

Wikipedia założona przez Jimmy’ego Walesa w 2001 roku jest projektem, który prezentuje najciekawszą metodologię społecznego „zbieractwa” wiedzy i tworzenia wspólnego konstruktu społecznego. Tworzenie Wikipedii jest w istocie formą kulturowego majsterkowania, a wikipedyści stanowią grupę najaktywniejszych bricoleurów współczesnej rzeczywistości społecznej. Wspólne edytowanie haseł, dialogiczny proces konstruowania definicji, głosowania i debaty na specjalistycznych forach, otwartość na krytykę i wolność wyrażania zdania na temat pracy innych stanowią o istocie tego projektu. Proces tworzenia wiedzy rozumiany jest tu jako niekończąca się aktywność twórcza i badawcza – nie tylko związana z ulepszaniem definicji, ale i wychwytywaniem błędów i aktów wandalizmu poprzez stałą obserwację ostatnich zmian, jakich dokonano w całym serwisie – a zatem poprzez formę społecznego monitoringu treści. W dziale Odpowiedzi na krytykę, wikipedyści określają swoją postawę:

My, wikipedyści jesteśmy przeniknięci duchem współpracy. Z zasady nie przywiązujemy się do swoich tekstów, ciesząc się, kiedy ktoś coś poprawia lub zmienia w zapoczątkowanych przez nas hasłach, bo to oznacza, że ktoś je czytał i że nasz tekst wywarł na tej osobie jakieś wrażenie. Po początkowym okresie złoszczenia się na tych, którzy zmieniają nasze teksty, zaczynamy odnajdywać radość we wspólnym pisaniu artykułów. Można powiedzieć, że takie wspólne pisanie artykułów jest swojego rodzaju twórczym dialogiem, który dzięki jego formie nie zamienia się zbyt często w ostry spór. (Wikipedia [1])

Interesujące jest także postrzeganie Wikipedii przez społeczność wikipedystów nie tylko jako wolnej i otwartej encyklopedii, ale też jako procesu tworzenia wiedzy. To jego otwartość decyduje w ujęciu społeczności o wyższości tej formy gromadzenia wiedzy nad tradycyjnymi sposobami.

Wikipedia jest zarówno produktem jak i procesem. Być może w tej chwili wydaje się, że jako produkt nie jest zbyt wartościowa, ale jest za to w tej chwili bardzo obiecującym procesem, który stale postępuje i który daje spore szanse na uzyskanie wartościowego produktu. Warto pamiętać, że natura procesu Wikipedii jest taka, że stale wzrasta nie tylko liczba artykułów, ale też i ich jakość. Każdy artykuł jest stale zmieniany i poprawiany, ma więc spore szanse, aby w końcu stać się naprawdę perfekcyjny. Zwykłe encyklopedie są już gotowymi produktami i raz napisane hasła nie mają już szansy na poprawę. (Wikipedia [1])

Interesujące są również deklaracje wikipedystów, które wyraźnie wskazują na elementy funkcjonującej tu ideologii konstruktywizmu społecznego. Deklarację Bociańskiego można uznać za antyideologiczne credo, jednak tkwi tu ślad encyklopedycznego (w sensie oświeceniowym) podejścia do wykonywanej pracy: „Uważam, że strona wikipedysty to nie miejsce na deklarowanie swoich poglądów politycznych, społecznych, wyznania, orientacji seksualnej” (Wikipedia [2]). Ideologię konstruktywizmu społecznego wyraża natomiast wprost inny wikipedysta, w Deklaracji Przykuty: „Piszę o tym, czego jestem fanem, gdyż wtedy wiem, że nie dam plamy oraz szukam jeszcze bardziej zażartych fanów i zarażam ich memem rozbudowywania Wikipedii” (Wikipedia [3]). Jest to swoisty metatekst ukazujący zamierzoną transmisję memów oraz świadomość konstruktywistyczną opartą o zaangażowanie w tworzenie i upowszechnianie konstruktów społecznych. Warto zwrócić uwagę także na odwołanie do zdrowego rozsądku, który w ujęciu wikipedystów jest tożsamy „z duchem zasad, nie z ich dosłowną treścią” (Wikipedia [4]).

Nieco inaczej prezentują się wspólnoty tworzące Internet Archive czy Project Gunteberg. Internet Archive publikuje na swojej stronie listę celów, jakie przed sobą stawia tworzący je zespół i wspierające go instytucje. Są to, zgodnie z kolejnością podaną na stronie: przejście „od efemerydów do artefaktów”, „ochrona naszego prawa do wiedzy”, „ćwiczenie naszego prawa do pamiętania”, „tworzenie międzynarodowych centrów Internetu”, „śledzenie drogi zmian naszego języka”, „ukazywanie drogi ewolucji Sieci”, „ożywianie martwych linków”, „zrozumienie ekonomii”, „odkrywanie, co Sieć mówi o nas samych”, „spoglądanie w przeszłość” (Internet Archive [1]). Z powyższej listy wyziera więc przede wszystkim chęć zachowania dziedzictwa kulturowego w cyfrowej formie i udostępnienia zasobów kolejnym pokoleniom. Twórcy Archiwum piszą o tym wprost:

Internet Archive pracuje nad uratowaniem Internetu – nowego medium o dużym historycznym znaczeniu – oraz innych cyfrowych materiałów od zniknięcia w przeszłości. […] Pracujemy nad zachowaniem zapisu dla przyszłych pokoleń. (Internet Archive [1])

To Archiwum, które nie tylko ocala te formy mediów, które dotąd swojej pełnej bazy danych nie posiadały, takie jak radio czy telewizja, ale też umożliwia spojrzenie w przeszłość samego Internetu poprzez Wayback Machine (projekt, dzięki któremu od roku 1996 Internet jest medium zindeksowanym i wciąż indeksowanym na nowo, por. Terdiman 2007). Istotnym elementem jest tu oczywiście współpraca wielu grup społecznych, ale też idea wolnego dostępu do wiedzy. Podobnie akcent położony został w The Project Gutenberg, którego początki związane są z osobą Michaela Harta i rokiem 1971. Tu też wspólnota tworzy elektroniczne wersje dorobku ludzkości, by udostępnić go w formie wolnych eBooków. Warto dodać, że chodzi tu nie tylko o wolność w sensie darmowego dostępu, ale też o wolność twórczego wykorzystania treści (The Project Gutenberg [1]).

Wolność kultury jest także naczelnym celem ruchu Creative Commons wspieranego przez Lawrence’a Lessiga. W tym wypadku jednak chodzi o uwolnienie treści artystycznych i badawczych, by mogły stać się materiałem twórczym dla kolejnych autorów. Licencje typu CC nie są przeciwne prawom autorskim, mają jednak na celu poszerzenie dostępności konstruktu społecznego w formie różnego rodzaju danych za zgodą samych autorów. Takie uwolnienie kultury ma na celu przeciwdziałanie homogenizacji treści, która następuje w wyniku fuzji korporacji na rynku medialnym (Lessig 2005: 194).

Wolne kultury są kulturami, które pozostawiają wiele treści otwartych, tak, by inni mogli tworzyć na ich podstawie. W kulturach zniewolonych lub opartych na przyzwoleniu, swobodnych pozostaje o wiele mniej treści. Nasza kultura była kiedyś wolna, obecnie jest nią w coraz mniejszym stopniu. (Lessig 2005: 55)

W zniewoleniu tym Lessig upatruje przede wszystkim ograniczenia innowacyjności i twórczości. Prawa autorskie w tradycyjnej formie podtrzymują status quo wygodny dla nielicznych, a krępujący rozwój kultury i akumulację wiedzy oraz wartości twórczych. Wolność oznacza w istocie otwarcie działalności artystycznej lub naukowej na dyskusję społeczną. Oznacza otwarcie na reinterpretację, rekreację i miksowanie treści kulturowych. Otwartość pozwala bricoleurom tworzyć nowe dzieła, wyzwala nieograniczony ruch myśli i fluktuację inspiracji bez groźby odpowiedzialności karnej. Licencje typu Creative Commons akcentują wartość przepracowywania pewnych konceptów przez ludzkość, a zatem wartość diachronicznego i synchronicznego dialogu społecznego.

Bardziej radykalnie taka wolność twórcza realizowana jest w serwisach typu You Tube, MySpace czy Flickr. Są to przestrzenie otwartej kreatywności, akcentujące społeczny wymiar dzisiejszej Sieci. Dlatego też człowiekiem roku 2006 w konkursie “Time” został anonimowy internauta, a konkretnie, jak pisze Lev Grossman: „człowiekiem roku jesteś Ty.” Wprawdzie rok ten upłynął pod znakiem wojen i konfliktów, jednakże był to też czas:

[…] wspólnoty i współpracy na niespotykaną dotąd skalę. To historia kosmicznego kompendium wiedzy Wikipedii i ludzkiej sieci miliona kanałów YouTube i metropolis online MySpace. To historia wielu, wyciągających władzę z rąk nielicznych, pomagających sobie nawzajem, za darmo. Zmieni to nie tylko świat, ale też sam sposób, w jaki zmienia się śwat. […] Web 2.0 zbiera głupotę tłumów, jak i ich mądrość […] Ale to właśnie czyni ją interesującą. Web 2.0 jest masowym eksperymentem społecznym. (Grossman 2006)

Projekty oparte o social bookmarking rozwijają też nowy typ myślenia o wiedzy i autorytecie (Maj 2008). Inny interanuta staje się opiniotwórczym źródłem wiedzy, gdy indeksuje i opisuje swoje ulubione strony w serwisie czy też własne zdjęcia we Flickerze. Coraz częściej to równorzędny aktor komunikacji przejmuje rolę ekspertów – jego doświadczenie daje mu do tego prawo. Jest to przede wszystkim doświadczenie w wyszukiwaniu, co potwierdza tezę Johna Battelle o fundamentalnym znaczeniu procesów wyszukiwania dla dzisiejszej kultury (Batelle 2006: 11-17). To właśnie ta umiejętność daje dostęp do wiedzy (i mocy) innych użytkowników sieci. Można tu również odaleźć chęć tworzenia wspólnej mentalnej przestrzeni i ułatwienia innym użytkownikom poruszania się w Sieci. Można też widzieć w tym chęć dialogicznego oznaczania tego, co pomijają nawet najlepsze wyszukiwarki, które przecież indeksują treści, ale nie są w stanie ich zinterpretować. Zatem nawet jeśli nie jest to w wypadku social bookmarking idea uświadamiana, można tu odnaleźć cechy dyskursu konstruktywizmu społecznego.

Na tej podstawie można podjąć próbę podsumowania elementów składających się na ogólną koncepcję wiedzy panującą w społeczeństwie sieciowym. Postulaty ideologiczne dotyczą przede wszystkim zasady wolności dostępu do informacji, równouprawnienia w tworzeniu wiedzy, dbałości o dialogiczność procesu konstrukcji archiwum, uznania wartości kreacji wspólnego paradygmatu poznawczego. Istotne są tu także chęć dzielenia się wiedzą, którą Derrick de Kerckhove nazywa „niezwykłą hojnością internautów” (de Kerckhove, Maj, Derda-Nowakowski 2006), nastawienie na interakcję i otwartość na negocjecję znaczeń. Pragmatyka komunikacyjna wskazuje na potrzebę zbudowania jasnego systemu selekcji i weryfikacji informacji – wiedza społeczna (lokalna) jest naturalnym sposobem rozwiązania problemu nadprodukcji informacji.

Na zakończenie należy zauważyć, że choć wszystkie powyższe działania i projekty stanowią próbę uporządkowania dostępu do informacji oraz tworzenia otwartej bazy danych dla innych ludzi, jednocześnie aktywni członkowie społeczeństwa sieciowego wyznaczają innym ramy percepcyjne, a budując wspólnie gmach wiedzy ludzkości, stają się liderami w procesie komunikacji. Dostrzec tu można zatem pewne mechanizmy kontroli i dominacji w procesie nadawania znaczeń. Warto też pamiętać, iż sieć jest w rzeczywistości zaprojektowaną i oznakowaną przestrzenią i naiwnością jest opisywanie jej jako chaosu informacji czy jako kłącza, po którym nawiguje się bez celu (mimo popularności tej metaforyki w tekstach medioznawczych). Jeśli już chcemy posłużyć się tu jakąś metaforą ze świata roślinnego, wydaje się, że powinno być nią nie tyle kłącze, które samo przyrasta w nieprzewidywalnym kierunku, ale raczej bonzai, przycinane wedle koncepcji ogrodnika. W wypadku Internetu jest to oczywiście bardzo rozległa i heterogeniczna wspólnota ogrodników, a bonzai rośnie niezwykle szybko – lecz mimo tego – w sposób zgodny z panującą w ogrodzie ideologią lub ideologiami. Konstruktywizm społeczny można uznać za najważniejszą z nich, kształtuje bowiem formę i tożsamość społeczeństwa przyszłości oraz jego pojmowanie wiedzy. Jak ujmuje to Lawrence Lessig, „»Internet« jest z nami na zawsze, nawet jeśli charakter »Internetu« ulegnie zmianie” (Lessig 2001).


Bard Alexander, Soderqvist Jan: Netokracja. Nowa elita władzy i życie po kapitalizmie. Przeł. P. Cypryański, Warszawa 2006.

Battelle John: Szukaj. Jak Google i konkurencja wywołali biznesową i kulturową rewolucję. Przeł. M. Baranowski, Warszawa 2006.

Berger Peter L., Luckman Thomas: The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge. New York 1966.

Bush Vannevar: As We May Think. “The Atlantic Monthly”, July 1945; URL: <>.

Castells Manuel: The Information Age: Economy, Society, and Culture. Oxford 1996-1998.

Discourses on Media, Culture and Anthropology of the Web. Derrick de Kerckhove interviewed by Anna Maj and Michał Derda-Nowakowski. Ars Electronica, Linz 2005. „NETLORE. Media/Anthropology/Design” 2006, nr 1-2.

Grossman Lev: Time’s Person of the Year: You, “Time”, 13 December, 2006, URL: <,9171,1570810,00.html>.

Lessig Lawrence: The Future of Ideas. The Fate of the Commons in a Connected World. New York 2001, URL: <>.

Lessig Lawrence: Wolna kultura. Przekład zbiorowy. Warszawa 2005, URL:

Maj Anna: Media w podróży. Katowice 2008.

Mattelart Andre: Społeczeństwo informacji. Kraków 2004.

Terdiman Daniel [interview with Brewster Kahle]: Fighting to protect copyright ‚orphans’. CNET January 31, 2007, URL: <>.

Traoré Aminata D.: I Make Phone Calls, Therefore I Am. [In:] Hybrid – Living in Paradox. Ars Electronica 2005. Red. Ch. Schöpf, G. Stocker. Linz 2005.

Weinberger David: When Things Aren’t What They Are, [In:] Hybrid. Living in Paradox. Ars Electronica 2005. Red. Ch. Schöpf, G. Stocker. Linz 2005.


Internet Archive [1]: About IA, URL: <>.

Wikipedia [1]: Nasza odpowiedź na krytykę, URL: <>.

Wikipedia [2]: Deklaracja Bociańskiego, URL: <>.

Wikipedia [3]: Deklaracja Przykuty, URL: <>.

Wikipedia [4]: Zdrowy rozsądek, URL: <>.

The Project Gutenberg [1]: No Cost of Freedom? URL: <>.